Ranking.kz saraptama agenttiginiń Dúnıejúzilik bank derekteri negizinde jyl basynda jasaǵan taldaýyna sáıkes, Qazaqstandaǵy shaǵyn jáne orta kásipkerlik JİÓ-niń 26 paıyzyn, bıznespen aınalysatyn halyq respýblıkalyq eńbek naryǵynyń 36 paıyzyn quraıdy. El azamattary arasynda kásipkerlikpen aınalysýǵa degen qyzyǵýshylyq kún sanap artyp kele jatqanyna qaramastan, halyqtyń bıznestegi belsendiligi álemniń damyǵan elderindegi kórsetkishtermen salystyrǵanda áli de bolsa tómenirek. Qazaqstanda kásipkerlik sýbektileriniń JİÓ-ge qosatyn úlesiniń kóptigine baılanysty Astana (46%), BQO (40%) jáne Almaty (29%) kósh bastap tur. «Atameken» kásipkerler palatasy jasaǵan otandyq kásipkerdiń portreti bızneske kelýge bel baılaıtyndardyń basym bóligi 25-34 jastaǵy, saýda, qurylys ne aýyr sharýashylyǵy salasynda jumys isteıtin, ádette Aqtóbe, Almaty, bolmasa, Astana qalasynyń turǵyny (osy qalalarda kásipkerlik ındeksi joǵary) azamattar ekenin aıtady. Sondaı belsendi kásip ıeleriniń biri «Naýryz-Plastık» plasıkalyq oıynshyqtar fabrıkasynyń dırektory Rabıǵa Baıtemirova.
- Rabıǵa Satybaldyqyzy, elimizdegi otandyq oıynshyq óndirýshilerdiń ishindegi eń tanymaly da, tájirıbesi moly da ózińiz basqaryp otyrǵan fabrıka. Alǵash kásip bastaǵan jyldary biraz qıyndyqtardy bastan ótkergen bolarsyzdar?
- Kez kelgen kásipte jetistikke jetý úshin qaıtpas qaısarlyq, asqan batyldyq, tynymsyz eńbekqorlyq kerek. Bıznes úlken kúresin ekenin ózińiz de bilesiz. Bıznes-kúresininde ózgeler júrip jatqan jolmen júrýge de, tyńnan jańa jol salyp ta júrýge bolady. Tyńnan salynǵan jolmen júrý burynnan salynyp turǵan daıyn jolmen júrgennen qaraǵanda óte qıyn bolatyny aıtpasa da belgili. Elimizde oıynshyqtar jasaıtyn tuńǵysh óndiris ashý bizge úlken kúsh-jigerdi, muqalmas tózimdilikti, qajyr-qaıratty, tynymsyz eńbekti, úlken maqsatkerlikti qajet etti. Biz onyń jolyndaǵy nebir kedergilerge tótep berip, jetistikke jetý jolynda aıanbaı ter tóktik. Basymyzdan ótkergen nebir qıyndyqtardy táptishtep aıtyp jatýdyń qajeti de joq dep oılaımyn. Alaıda qazirgi jetistigimiz – joldasym Shýhrat, balam Naýryzbek úsheýimizdiń barlyq kedergilerge qarsy turyp, qıyndyqtardy jeńe bilgenimizdiń jemisi. Elimizdiń ıgiligi jolyndaǵy eńbegimizdiń tabysty bolyp, jyldan jylǵa damytyp jatqanymyzǵa ózimiz de rızamyz.
- Sizderge bıznestiń basqa da túrlerimen aınalyspaı oıynshyq jasaý isine den qoıýlaryńyzǵa ne sebep boldy? Bul kimniń ıdeıasy edi?
- Bizdi bul kásipke ómirdiń ózi jetelep ákeldi desem artyq aıtpaǵan bolar edim. Bıznestiń qyr-syryn biletinder «ne isteseń de óziń biletin ispen aınalys» demeı me?! Oıynshyq jasaıtyn kásiporyn ashpaı turyp men, ıaǵnı 2005 jyldan bastap Iran, Qytaı, Ózbekstan elderinen oıynshyq ákelip satýmen aınalystym. Shet el asyp taýar tasý otbasyly áıelge ońaı sharýa emes. Oıynshyq tasyp júrgende meni «ózge elderde óndirilip jatqan oıynshyqtar nege bizde jasalmaıdy?» degen oı jıi mazalaıtyn. Biraq, dál osy oıynshyqtardy ózim nege shyǵarmaımyn dep oılamaǵan ekenmin. Bir kúni Qytaıda joǵary bilim alyp jatqan ulym Naýryzbek tabanymnan tozyp, shet elderge shyǵyp oıynshyq tasyp júrgen meni aıasa kerek, «osy oıynshyqtardy ózimiz nege shyǵarmaımyz» dedi. Ulymnyń usynysy meni oılandyryp tastady. Osy ıdeıa jatsam-tursam oıymnan ketpeı qoıdy. Keıin osy tóńireginde otbasymyzben aqyldasyp, san márte talqyǵa sala otyryp táýekelmen kásiporyn ashýǵa bel baıladyq. Sosyn «Bıznestiń jol kartasy – 2020» baǵdarlamasy boıynsha 10,5 mıllıon teńge nesıege qol jetkizip, onyń ústine ózimizdiń bar jıǵan-tergenimizdi qosyp, Qytaıdan arnaıy qondyrǵylar satyp ákelip jumysqa kirisip kettik. Osy rette ınovasıalyq jobamyzdyń iske asýyna kómek kórsetken oblystyq kásipkerlerge qyzmet kórsetý ortalyǵyna alǵysymdy aıta keteıin. Alǵashynda jańa qondyrǵylardyń tilin biletin mamandardyń tapshylyǵy biraz qıyndyqtar týdyrdy. Osyndaı kezderde Qytaıdyń beldi bir ýnıversıtetinde oıynshyq stanoktaryndaǵy kompúter baǵdarlamasyn jetildirý boıynsha bilim alyp jatqan ulym Naýryzbek kelip kómektesip turdy. Keıin sol jaqtaǵy iri oıynshyq zaýyttarynda jınaǵan azdy-kópti tájirıbesimen telefon arqyly bólisip otyrdy. Sosyn ákesi Shýhratty osy kásiptiń qyr-syryna qanyǵý úshin janyna shaqyrdy. Qytaıda oıynshyq shyǵaratyn alty myńnan astam kásiporyn bar. Osydan-aq olarda bul kásiptiń túri jaqsy damyǵanyn kórýge bolady. Joldasym Qytaıdyń eki qalasynda bilimin jetildirip keldi. Sondaı kezderde sehqa ózim ıe bolyp qalyp júrdim. Keıde bilekti sybanyp jiberip ózim de oıynshyq jasaýǵa kirisip ketemin. Onyń úsine oıynshyq – balalardyń ósip jetilýine, aqyl – oıynyń, tiliniń damýynda úlken oryn alady. Týǵannan bastap, estý, kórý, talpyný, eńbekteý, eń alǵashqy ýildeý, alǵashqy býyndar, tiliniń shyǵýyna ary qaraı jas ereksheligine qaraı tiliniń damýynda alatyn oryny zor jáne mańyzdy. Oıynshyqtyń - eń basty bala ómirindegi, balamen tyǵyz qarym – qatynasta bolatyn, jan – jaqty damýǵa áreketin eń mańyzdy qural. Oıynshyq balanyń jas ereksheligine qaraı tańdaýǵa tıis jáne balanyń ómirine qaýip keltiretin bolmaýy kerek. Meniń kásibimniń de negizi osynda jatyr. bala úshin oıyn men oıynshyqtyń mańyzy zor. Sebebi, bala toptasyp nemese ózdiginen oınaý arqyly oılaýyn damytyp, kópshil ortaǵa úırenip ózin damyta túsedi. Bul – búldirshinderde bolatyn qubylys. Baldyrǵandar úshin oıynshyqty shashyp, ony anda-mynda tasyp oınaýdyń ózindik ereksheligi bar. Tipti, ata-analar balasymen birlese júrip shashylǵan oıynshyqty jınaýǵa jumylsa, bala da jaýapkershilikti sezinedi. Qansha degenmen, kishkentaılar eresektiń isinen úlgi alyp, kórgenin istemeýshi me edi? Bul rette otbasy músheleri balamen onymen bir tolqynda bolýǵa tyrysý kerek. Bul áreket kún saıyn qaıtalanatyn bolsa, ózi shashqan oıynshyǵyn ózi jınaýǵa áreket etedi. Degenmen, bólme toly oıynshyǵyna qaramastan, jańaǵa qumartqan balalar qaıta satyp áperýin ótinedi. Sol kezde ata-ana balasy úshin qaýipsiz ári sapaly oıynshyqtardy tańdaıdy.
- Siz jáne sóz arasynda «Bıznestiń jol kartasy – 2020» baǵdarlamasy týraly aıtyp óttińiz sol týraly tolyqyraq aıtyp ketseńiz. Atalǵan baǵdarlama sizge qarjylyq jaǵynan qandaı qoldaý boldy?
Ózińiz biletindeı elimizde bıznesti jáne kásipkerlikti qoldaýdyń túrli baǵdarlamalary bar. Sonyń ishinde «Bıznestiń jol kartasy – 2020» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda jasalyp jatqan negizgi qoldaý tetigi. Jalpy jeńildetilgen nesıe kásipkerlerdiń kásibin dóńgeletýge kóp múkindik dep aıtar edim. Jeńildetilgen nesıe baǵdarlamasy jaqsy kómektesti, sebebi ol jerde joba jazý jáne qajetti qujattardyń barlyǵyn jınaý alyp bara jatqan qıyn dúnıe emes. Aqyl tarazysyna salyp, baıyptap qarasańyz, kásip isteımin degen adamǵa memleket tarapynan kórsetilip jatqan kómek az emes. Kásip jasaýdyń qyr-syry kóp. Eń aldymen nemen shuǵyldanatynyńdy kúni buryn barlap, óńirdiń tynys-tirshiligin ańdap alýyń kerek. Shyǵarǵan zatyń óte me, ótpeı me, halyqqa qanshalyqty qajettiligi bar, ony bilgen durys. Jańa bıznes-ıdeıalardy iske asyrýǵa arnalǵan memlekettik qoldaý qarajaty – qajetti eńbek quraldaryn, tehnologıalyq jabdyqtardy satyp alý úshin nysanaly maqsatta paıdalanylady. tutynýshylyq maqsattarǵa, kredıt qaryzdaryn óteýge, jyljymaıtyn turǵyn úı satyp alýǵa jáne salýǵa, jer ýchaskelerin satyp alýǵa, aksızdeletin ónimderdiń óndirisine jáne jaldaý aqysy retinde berilmeıdi. Árıne kredıt alǵanda túrli qıyndyqtar bolady. Máselen, «Damý» kásipkerlikti damytý qorynyń sýbsıdıasy bar, sol kepildik bolady dep oılaıdy. Mysaly, men ǵımaratty satyp alý úshin osy ǵımaratty kepildikke qoıamyn. Oǵan qosa 20 paıyzǵa deıin alǵashqy jarna kerek bolady. Ǵımarat baǵasy 100 mln bolsa, sonyń 20 mln-y sizdiń qolyńyzda bolýy kerek. Sondyqtan kásip ashqan kezde bastapqy qarajattyń bolýy asa mańyzdy.
- Qazirgi tańdaǵy saýda sórelerindegi amerıkalyq «MAK» aýyr júk kólikteriniń modeldik oıynshyqtary, balanyń ózi de otyryp aıdaıtyn «Talakar» oıynshyq kóligi, qurastyrmaly oıynshyqtar jáne qum jınaıtyn qalyptardyń barlyǵyn sizderdiń Shymkent qalasyndaǵy «Ordabasy» ındýstrıaldyq aımaǵynda ornalasqan kásiporyndaryńyzda shyǵaryp jatsyzdar. Osy oıynshyqtardy otandyq ónimder degenge bireýler sense, endi bireýler senbeı jatady...
- Qanshama jyldar boıy balalarymyz ózge elderde óndirilgen oıynshyqtarmen oınap kelgendikten, mundaı kózqarastyń bolýy oryndy. Bizde kóbine, sapasy syn kótermeıtin Qytaıdyń arzan oıynshyqtary keńinen satylyp keldi. Alaıda qazirgi tańda shet eldiń dál bizdikindeı oıynshyqtarynyń Qazaqstanda satylýyna tyıym salynǵan. Sebebi, bizdiń oıynshyqtarymyz patenttelgen. Osylaı bizdiń ónimder syrttan kiretin kóptegen sapasyz oıynshyqtardy yǵystyryp úlgerdi. Qazirgi tańda kásipornymyzdyń qyzmetkerleri aı saıyn 10 myńnan astam taýar shyǵaryp, qalypty jumys istep keledi. Oıynshyqtar túrine keler bolsaq, búginde oıynshyqtyń 30-dan astam túrin shyǵaryp jatsaq, keleshekte dıstansıalyq púltpen basqarylatyn mashınalar men mýzykalyq jáne ózge de balalarǵa unaıtyn oıynshyqtar jasaý josparymyzda bar. Sosyn olardy kórshiles memleketterge eksporttaý nıettemiz. Aldaǵy ýaqytta oıynshyqtarymyzdy ádemi ataýymen álemdik brendke aınaldyrsaq ba degen de oıymyz bar.
- Balalar tutynatyn zatqa degen jaýapkershilik qashanda joǵary ekenin bilesiz. Kóptegen ata-analardy mazalaıtyny – oıynshyqtyń sapasy. Oıynshyqtardy jasaıtyn shıkizat ónimderin qaıdan alasyzdar?
- Bizdiń oıynshyqtar bala densaýlyǵyna eshqandaı qaýip tóndirmeıdi. Olar elimizdiń sanıtarlyq-epıdemıologıalyq normalarynyń barlyq talaptaryna saı óndirilýde. Óıtkeni, ekologıalyq taza ári sapaly shıkizattan jasalǵan. Oıynshyq óndiretin shıkizat bizdiń elimizde de bar bolǵanymen, olardyń sapasy syn kótermeıdi. Sol sebepti oıynshyq jasaýǵa qajetti polıpropılen men polıetılendi Reseıden aldyryp otyrmyz. Sondyqtan da shyǵar, Ózbekstannan jáne Qytaıdan ákeletin sapasy tómen oıynshyqtar qazir dúken, bazarlarda azaıyp qaldy. Kerisinshe, otandyq taýarǵa degen suranys óse túskendeı. Osydan-aq bizdiń ónimderdiń keńinen tanylyp úlgergenin kórýge bolady. Bizdiń oıynshyqtardy elimizdiń barlyq qalalary tapsyryspen alyp otyr.
- Oıynshyqtardyń sapaly bolýymen qatar, qazirgi balalardyń talǵamynan shyǵý úshin únemi onyń túrlerin jańartyp otyrý kerek shyǵar?
- Árıne, onsyz bolmaıdy ǵoı. Ózge eldermen salystyrǵanda bizdiń elde oıynshyq óndirý jaǵy kenje damyp keledi. Bylaı aıtqanda, biz endi ǵana qolǵa alyp jatyrmyz. Joǵaryda Qytaıda oıynshyq shyǵaratyn alty myńnan astam kásiporyn baryn aıtyp óttim ǵoı. Bizdiń sol elderden úırenerimiz óte kóp. Damyǵan elderdiń mundaı kásiporyndary bala psıhologıasyn, qoǵamdaǵy ózgeristerdi jiti qadaǵalap otyrady. Sosyn jańa shyqqan qaı múltfılm nemese kıno keıipkerleri balalardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyrsa, ony dereý oıynshyq etip shyǵara qoıady. Solaı naryqtaǵy básekelestikke tótep berip keledi. Biz de osy júıe negizinde jumys istegimiz keledi. Onyń bári endi aldaǵy kúnderdiń enshisindegi dúnıe. Amandyq bolsa, soǵan da qol jetkizemiz degen úmittemiz.
- Altyn ýaqytyńyzdy bólip, suhbat bergenińizge rahmet!
Avtory: Mara Keles
