QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty, «Aýyl» partıasynyń múshesi Qaraqat Ábden «Ulys kz» tilshisine eksklúzıvti suhbat berdi.
Prezıdenttik saılaýǵa qatystyńyz. Shyndyǵyn aıtý kerek osy kezden bastap halyq arasynda keń tanyla bastadyńyz. Jalpy Prezıdenttik saılaýda kandıdat bolyp, úlken dodaǵa qatysý sizge ne berdi?
Men Prezıdenttik saılaýǵa qatysqan kezde ózim úshin 3 nárseni dáleldegim keldi. Birinshi, men ózimniń qoǵamdyq jumystarymdaǵy ıdeıalarymdy joǵary minberden aıtqym keldi. Mysaly, men únemi kóterip júrgen ulttyq tárbıe qundylyqtarynyń mańyzdylyǵy jáne birqatar áleýmettik máselelerdiń aýqymdylyǵyn kórsetýge tyrystym. Ekinshiden, bizdiń qoǵamda barlyq adam úshin jol ashyq ekenin dáleldegim keldi. Áıelsiń be, ersiń be, qandaı otbasydan shyqtyń, qandaı tap ókilisiń bárine teń quqyq pen jaǵdaı jasalǵan. Bizde ádildik joq, áıelder saılaýǵa qatysa almaıdy degen syńarjaq pikirler bar. Osy pikirdi joqqa shyǵarsam dedim. Úshinshiden, men ózimniń jeke jolymdy salǵym keldi. Men óte qarapaıym otbasynan shyqqanmyn. Áke-sheshem qarapaıym zeınetkerler. Men osy deńgeıge ózimniń bilimim men eńbegimniń arqasynda jettim. Eger mende qandaı da bir sátsizdikter bolsa, oǵan tek ózim ǵana kinálimin. Sondyqtan adam qalasa ómirde bári bolady. Men Prezıdenttik saılaýǵa qatysý arqyly qazaq áıelderi de eshkimnen kem emestigin dáleldedim, kórsettim. Men emes menen keıingi áıelderge jańa jol ashtym dep bilem. Prezıdent saılaýyna túsý jáne onda jeńiske jetý árıne qıyn. Biraq men osy joldy tańdadym, bul meniń jolym. Kelesi saılaýda barynsha myqty, barynsha ózine senimdi áıelder saılaýǵa qatysatyndyǵyna senimdimin. Men olarǵa jańa jol asha bildim dep esepteımin.
Parlamenttegi minberdegi bir sózińizde basshylyq qyzmettegi áıelder sanyn 50 paıyzǵa jetkizý kerek degen bolatynsyz. Eger áıelderdiń kópshiligi basshy bolyp, qoǵamdyq jumysty arqasyna ilip alyp júrgende, otbasyndaǵy bala-shaǵasynyń tábıesin aqsatyp almaıdy ma?
Prezıdentimiz bıliktegi áıelderdiń úlesin 30 paıyzǵa jetkizý kerek degen tapsyrmasy bar. Ázirge bıliktegi áıelder úlesi atalǵan mejege jetpeı otyr. Árıne ony eshqandaı nársemen retteı almaımyz. Jalpy bizdiń baǵytymyz áıelderdiń saıası belsendiligin arttyrý bolyp qala beredi. Menińshe, áıelder saıasatta kóp bolǵan saıyn bizdiń áleýmettik jaǵdaıymyz durystalady. Sebebi áıel qoǵamǵa ne kerek ekenin biledi. Ol ózin ǵana oılamaıdy, úıdegi balasyn, otbasyn, barlyq jaǵdaıdy jan-jaqty qarastyra alady. Sondyqtan da bılik júıesinde áıelderdiń kóbirek bolǵany durys. Turǵyndardyń 51 paıyzy áıelder. Proporsıa barlyq jerde bolý kerek. Biraq bizdegi bıliktegi áıelderdiń úles salmaǵy óte tómen. Máselen, Astanada ákimniń 5 orynbasary bar. Onyń birde-bireýi áıel emes. Astana 7 aýdan bar. Sol ákimderdiń ishinde birde-bir áıel joq. Tek bireń-sarań ákimniń áıel orynbasarlary bar.
Al saıasatta, qoǵamdyq jumystarda júrgen áıelder otbasyndaǵy negizgi jumysyn aqsatyp almaıdy ma degen suraqqa meniń ózimniń aıtarym bar. Qazaq áýelden «áıeldiń qyryq jany bar» dep tegin aıtpaǵan. Áıel bárine úlgeredi... Áıel árqashan bilimdi, saýatty bolýy tıis. Jetistikke jetken ananyń balasy da jetistikke jetedi. Jaqsylyqqa, jańashyldyqqa, bilimge talpynǵan áıeli bar qoǵam alǵa jyljıdy. Negizgi baǵyt sondaı bolý kerek. Árıne, tańdaý bolady... Biraq bilimsiz áıelden bilimsiz bala týady, odan bilimsiz qoǵam paıda bolady.
Áıelderdiń máselesine qatysty budan basqa da depýtattyq saýaldar joldap júrsiz. Sony tarqatyp aıtsańyz?
Depýattyq mandatymdy alǵannan beri osy baǵytta 9 depýttyq saýal joldadym. Saýaldarymnyń ishinde áıelderdiń basshylyq qyzmeti ǵana emes aýyldaǵy turǵyndar máselesin de kóterip júrmin. Elimizdegi búkil áıeldi alatyn bolsaq, sol áıelderdiń 42 paıyzy aýyldy jerlerde turady. Osy aýylda turatyn áıelder jumys istep, bızneske aralasqylary keledi. Olarǵa jeke baǵdarlama kerek. Sońǵy depýattyq saýalym osy baǵytta boldy. Aýyl áıelderiniń kásipkerligi úshin arnaıy memlekettik baǵdarlama bolýy tıis jáne oǵan erekshe kóńil bólinýi qajet. Aýyl áıelderine arnalǵan jeke shaǵyn granttar boldy, alaıda ol mardymsyz. Sonymen qatar olardyń bıznesti damytýǵa bankten nesıe alýǵa múmkindikteri az. Onyń ústine aýyldaǵy áıelderdiń bankterge kepilge qoıatyn múlikteri joq. Bir sózben aıtqanda biz aýyldaǵy áıelder kásibin dóńgeletýge tolyq múmkindik bermeı otyrmyz.
«Aýyl» partıasynyń Parlamenttegi fraksıa jumysy týraly ne aıtýǵa bolady? Partıa Agrabank qurý jáne Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý baǵytynda úlken baǵdarlama ázirlep jatyr. Siz aıtyp otyrǵan áıelder kásipkerligi bastamasy osy atalǵan jobalarda bar ma?
Qazir Agrabank jobasy jaqsy kóterilip júr. Bul «Aýyl» partıasynyń saılaýaldy baǵdarlamasynda bar joba. Eger biz atalǵan bankti qursaq azyq-túlik qaýipsizdigin jáne men aıtyp otyrǵan aýyldaǵy áıelder kásipkerliginiń kósh ilgeri bolýyna múmkindik ashamyz. Sebebi atalǵan sharýalardyń bári qarjymen retteledi. Qashan aýyl turǵyndary, aýyl áıelderi jeńildikpen nesıe alady, sol kezde bastap olardyń jumystary júretin bolady. Biz Agrobank qurýdyń kirisi men shyǵysyn eseptedik. Bank qurylsa odan tek biz utamyz. Tek aýyldy qarjylandyratyn bank qurý jobasyn kópshilik qoldaıdy. Qazir jan-jaqty talqylaýlar júrip jatyr. Úlken joba bolǵandyqtan oǵan ýaqyt, janjaqty pysyqtaýlar qajet. Osy baǵytta da jumystar júrgizilýde. Azyq-túlikpen qamtamasyz etý de negizgi baǵyt bolý kerek. Qazir el búdjetin jer qoınaýynan alǵan munaı men gaz toltyryp tur. Erteń-aq munaı qory taýsylsa ne bolamyz?! Eger biz osyǵan senip otyra bersek, onyń arty jaqsylyqqa aparmaıdy. Azyq-túlik baǵdarlamasy - ol bizdiń ekonomıkamyzdy qutqarýshy. Aýylda shirip jatqan teri men jún, taza ekologıalyq sút, et ónimderimiz, bıdaıymyzdy baǵalap, olardy óńdeý ónerkásibin damytsaq ǵana biz azyq-túlik qaýipsizdigin jasaı alamyz jáne ol ekonomıkanyń negizgi draıveri bolady.
«QARJY MÁSELESİ MÁZ EMES»
Siz Májilistiń Qarjy jáne búdjet komıtetiniń múshesisiz. Komıtette qazir qandaı mańyzdy zań jobalary qaralýda?
Memlekettiń ishki jáne syrtqy qaryzy krıtıkalyq jaǵdaıda tur... Mysaly, siz bankten qaryzdy alǵan kezde, sizde bir belgili baǵdarlama bolady. Alǵan qaryzdy mynda jumsaımyn, odan sondaı paıda túsedi degendeı. Onyń bir bóligin alǵan qaryzymdy qaıtarýǵa jumsaımyn degen sıaqty. Al bizde qazir osy sqema buzylǵan. Sebebi bizde óndiris joq, ónim shyǵarmaımyz. Bizdiń ekonomıka memlekettik qaryzdy qaıtaryp úlgermeı jatyr. Sondyqtan buǵan biz shyndap kirisýimiz kerek. Áli de kesh emes dep oılaımyn. Joǵaryda men aıtyp otyrǵan azyq-túlik qaýipsizdigi máselesin qolǵa alyp, tıisti óndiristerdi iske qosýǵa jan-jaqtan qoldaý jasaıtyn bolsaq, ekonomıka ońalady. Árıne, ol birden quıylyp keletin tabys bolmaıdy, biraq onyń nátıjesi men paıdasyn uzaq ýaqyt kóretin bolamyz.
Búdjet tapshylyǵy qanshalyqty sezilýde?
Búdjet tapshylyǵy qatty sezilýde. Sebebi ózińiz biletindeı, bıylǵy jyl sý tasqyny bizdi kóp ábigerge saldy. Qanshama úı, jol tabıǵat apatynan buzyldy. Kóptegen mas basy qyryldy. Onyń bárin qalpyna keltirý kerekpiz. Osy baǵytta búdjetten mıllıondaǵan qarajat bólinip, kómek jasalyp jatyr. Bul da búdjet tapshylyǵyna óziniń áserin tıgizip otyr.
Jýyrda ýákiletti organdar Salyq kodeksiniń jańa tujyrymdamasyn tanystyrdy. Ózderińiz biletindeı, Memleket basshysynyń synynan keıin, jańa Salyq kodeksin jazý tujyrymdamasy men tásilderi ózgertildi. Bul óte durys qadam boldy. Bizdiń Komıtetke azamattardyń, bıznestiń jáne memlekettiń múddesi tarazy basyna túsken úlken jaýapkershilik júktelip otyr, bul jerde tıimdi joldy tabý mańyzdy. Bizdiń boljamymyz boıynsha, jańa Salyq kodeksiniń jobasy Parlament Májilisine jaqyn arada kelip túsedi. Iaǵnı, jyl sońyna deıin aýqymdy jaýapty jumys kútip tur. Negizgi Salyq kodeksiniń jańa jobasy ótken jyldyń jeltoqsan aıynda kirýi kerek. Biz jańa salyq kodeksinde kásipkerlerge qatty salmaq túsirip jiberdik. Budan basqa kóptegen salyqtyq preferensıalar, salyqtyq jeńildikterdi bere bergenbiz. Ol kerek pe, kerek emes pe oǵan eshkim bas qatyrmaǵan. Eshqandaı onyń tujyrymdamasy bolmaǵan. Mysaly, erkin ekonomıkalyq aımaqtaǵy kásiporyndar ne jerge, ne korporatıv salyq ne qosymsha qun salyǵyn tólemeıdi. Olar tabys taýyp jatyp, bir kúni jabylyp qaldy. Ol jerden biz ne taptyq? Bul bir ǵana mysal, osy tıptegi jaǵdaılar óte kóp. Árıne, biz bıznesti oılaýymyz kerek. Biraq búdjet neniń arqasynda tolady. Salyq júıesi durys bolǵanda ǵana búdjet tolady. Biz Qarjy jáne búdjet komıteti osy máseniń zańnamalyq negizderin qamtamasyz etedi. Burynǵy Salyq kodeksiniń jobasy týraly men eshqandaı pikir bildirgen joqpyn. Sebebi onyń olqylyqtary óte kóp. Al bul jolǵy jobada búdjet kirisin arttyrý baǵyttarynda kóptegen qyzyqty ári mańyzdy usynystar bar. Keıbir jerlerde salyq jeńildikteri alyp tastaý, keı jerinde salyqtardy biriktirý baǵyttary qarastyrylǵan. Búdjet kiristiligin kóterý degenimiz ne? Ol bizdiń áleýmettik jaǵdaıymyyzdy kóterý degen sóz.
Biz salyqty kóbeıtemiz dep kásipkerlerimizdiń jaǵdaıyn nasharlatyp almaımyz ba?
Joq, osy jolǵy Salyq kodeksindegi ózgerister men tolyqtyrýlar jan-jaqty qarastyrylǵan. Salyq túzetýleri aldaǵy aılarda shamamen tamyz aıynda Parlamenttiń qaraýyna usynylady. Bul asa mańyzdy jobalardyń biri bolǵandyqtan jan-jaqty talqylaýlar júrgiziledi. Oǵan «Atameken» kásipkerler palatasynyń ókilderi shaqyrylady. Olar kásipkerlerimizdiń múddesin qorǵaıdy. Osy jerde aıta keteıin, biz memleketten bárin tegin ala beremin degen túsinikti qoıýymyz kerek. Eger kásipker tabys taýyp otyr ma, onda oǵan salyq tóleýi tıis. Salyq ashyqtyǵy bolýy qajet. Ózińiz bilesiz, Astanada ortashadan joǵary turatyn adamdardyń kópshiliginiń qosymsha jalǵa beretin páterleri bar. Olar ol úshin salyq tólemeıdi, biraq úlken tabys taýyp otyr. Osy sıaqty máseleler baqylaýǵa alynyp, salyqtyń jańa normalary kóleńkeli ekonomıkaǵa tosqaýyl jasaýy tıis. Men bul jerde saıajaıda ósirgen jemis-jıdegin kóshede satyp kúnin kórip otyrǵan adamdar týraly emes, jalpy úlken kóleńkeli ekonomıka jaıynda aıtyp otyrmyn. Sondyqtan osy máselelerdiń bárin zań aıasynda sheshýimiz kerek. Árıne, búdjetti tek salyqty kóterý arqyly sheshý durys emes. Ekonomıkany saýyqtyrý kerek. Ónim óndirý salasyn damytýymyz kerek. Bizdiń partıanyń negizgi bastamasy bolyp sanatyn Agrobank, Azyq-túlik qaýipsizdigi sıaqty máselelerdi naqty qolǵa alǵan durys. Biz álemdi moıyndata alatyn taza, ekologıalyq ónimder shyǵarýǵa múmkindigimiz de áleýetimiz de jetedi. Eshtemeni jańadan oılap tabýdyń qajeti joq. Bilim men ǵylymdy da damytýymyz kerek. Búdjettiń biraz bóligin bilim-ǵylymǵa jumsap jatyrmyz. Biz Bolashaq baǵdarlamasy arqyly nemese Nazarbaev ýnıversıtetterine óte kóp qarajat bólemiz. Alaıda ókinishke oraı, biz onyń nátıjesin kórip otyrǵan joqpyz. Mysaly, kishkentaı ǵana Sıngapýr memleketin alaıyq, eshqandaı qazba baılyǵy joq el. Alaıda olar aqparattyq tehnologıalary arqyly álemdi aýzyna qaratyp, sodan qomaqty tabys tabýda. Olardyń fıshkasy aqparattyq tehnologıalar. Al bizdiń fıshkamyz aýyldyq ónimderi bolýy kerek. Árıne basqa baǵyttardy da damytý qajet dep bilem.
«HALYQTYŃ MÁSELESİNDE DOS, TANYS, TÝYS BOLMAÝY KEREK»
Depýtattyq saýaldaryńyz, aımaqtardy aralaǵan kezdegi turǵyndardyń aryz-shaǵymdarynyń Májiliste qaralýy týraly aıtyp berseńiz?
Bizdiń basty maqsatymyz sapaly zań shyǵarý. Zań sapaly bolý úshin biz halyqtyń ishin aralaımyz, jaǵdaıdy óz kózimizben kóremiz. Sondyqtan saılaýshymen únemi kezdesýge tıispiz. Meniń jetekshiligimde ózim jaqsy biletin Qorǵaljyn aýdany men Ulytaý óńiri. Uzaq aýyldarǵa erinbeı baryp, jaǵdaıdy óz kózimmen kórgendi jaqsy kórem. Sheshilgen de jáne sheshilmegen de másele bolady. Jalpy mende mynadaı taktıka. Birinshi, problema týyndaǵan jerge baryp saılaýshylarmen kezdesemin. Sosyn sol jerde sol óńirdiń ákimimen sóılesip, máseleniń betin ashyp alam. Eger másele olaı sheshilmese onda ol boıynsha Úkimetke depýtattyq saýal joldaımyn. Halyqtyń máselesinde dos, qurby, tanys, týys degen bolmaýy kerek. Sebebi bizdiń artymyzda halyq tur. Halyqtyń bizden basqa senim artary joq. Bir mysal aıtaıyn, Barshyn degen aýylǵa bardym. Qorǵaljynnan shyqqannan keıin Shubarkólge deıin 500 shaqyrym jer. Osy aralyqta qansha eldi mekende adamdar turady. Biraq ol jaqta janarmaı quıatyn beket joq. Onda turatyn halyq kólikterine janarmaı quıý úshin 100-degen shaqyrymdy artqa tastap, janarmaı tasıdy. Buryn bolǵan janarmaı beketi jabylyp qalǵan. Men oblys ákimine ótinish aıttym. Ákim máseleni sheshemiz dep shyǵaryp saldy. Sosyn másele sheshilmegen soń men bul boıynsha Úkimetke depýtattyq saýal joldaýǵa májbúr boldym. Másele sheshemin tapty. Qansha halyq maǵan alǵysyn aıtyp jatyr. Mundaı faktiler kóp. Qaraǵandy oblysyna qaraıtyn Qulanótpes degen aýyl bar. Sol aýylda sý joq. Jańa sý qubyryna qarjy bólingen. Biraq ony oryndaıtyn merdiger kompanıa aqshany alyp, jumysty istemeı ketip qalǵan. Men ózim bul istiń basynda júrdim. Qazirge deıin másele sheshilgen joq. Muny da óz baqylaýyma alyp otyrmyn. Sondyqtan men qolymnan kelgenshe bastalǵan isti aıaqtaýǵa, ózimniń saılaýshylaryma bergen ýádimdi oryndaýǵa tyrysatyn bolam...
«TAŃǴY SAǴAT 5-TEN TURAM»
Siz kópbalaly anasyz. Osy jumystardyń barlyǵyna qalaı úlgeresiz?
Adam bolǵan soń bárine úlgerý kereksiń. Men depýtat bolsam da meniń úıdegi ana, áıel rólimdi eshkim almastyra almaıdy. Men negizi úlken áýlettiń úlken kelinimin. Bári maǵan qarap tur. Meniń kelindik mindetimdi de eshkim atqarmaıdy. Men negizi bárine úlgeremin. Mende taım-menedjment degen jaqsy jolǵa qoıylǵan. Men únemi tańǵysaǵat 5-te turam. Áıel bolǵan soń ózińe qaraý kereksiń oǵan da ýaqyt kerek. Meniń 4 balam bar. Eshqandaı meıramhana, eshqandaı aspaz balańa nemese kúıeýińe óziń sıaqty tamaq jasap bere almaıdy. Sebebi olar seniń kúıeýińniń jáne balalaryńnyń qandaı taǵamdardy jaqsy jeıtinin senen basqa eshkim bilmeıdi. Biraq qazirgi kómekshi tehnıkalyq quraldar bizdiń ómirimizdi aıtarlyqtaı jeńildetip otyr dep aıta alam. Áıeldiń jaýapkershiligi kóp, sondyqtan bárine úlgerýge mindettisiń. Bul meniń qolymnan kelip jatqan sıaqty.
«Meıirim qushaǵy» komısıasynyń jumysy týraly aıtsańyz?
Aýyl partıasynyń ishinen «Meıirim qushaǵy» atty komısıany ashtyq. Bul meniń ıdeıam boldy... Qazir ár óńirde partıa janynan komısıa jumys jasaýda. Aýyldaǵy áıelder kez kelgen másele boıynsha osy komısıaǵa júgine alady. Onda barlyq másele boıynsha aqparattyq, konsýltatıvtik, qamqorlyq baǵyttarynda jumystar júrgizip jatyr. Endigi kezekte alys aýyldarǵa barmaqpyz. Jaqynda men ózim onyń ortalyq jıynyn ótkizdim. Qaladaǵy áıelderdiń kózderi ashyq, túri baǵdarlamalar bar. Negizi aýyldy jerlerde áıelderge qatysty zorlyq-zombylyq óte kóp kezdesedi. Ol kezde olar qaıda bararyn bilmeı jatady. Bizdiń komısıa osy baǵyttaǵy jumystardy da qamtıdy.
Mazmundy áńgimeńizge rahmet!
