ózge elder

www.akorda.kz 02 qyrkúıek 2024

Prezıdent Joldaýy: Ulttyq qordyń aqshasy qaı elderdiń qundy qaǵazdaryna salynǵan

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bul jolaǵy Joldaýynda ulttyq qordyń aqshasy sheteldik qarjy ınstıtýttarǵa qyzmet etpeý kerektigin aıtty. Sarapshylar Joldaýdyń osy tusyn túrlishe tápsirlep jatyr.
Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynan shyqqan boıda BAQ ókilderine suhbat bergen Májilis depýtaty Elnur Beısenbaev Memleket basshysy «Ulttyq qor sheteldiń qarjy ınstıtýttaryna qyzmet etpeý kerek» degen sózi arqyly syrtqy qaryzdar máselesin meńzedi degendi aıtty.

«Bul jerde syrtqy qaryzdy Ulttyq qordyń esebinen jaýyp jatyrmyz degen túsinik qalyptaspaý kerek. Syrtqy qaryzdarǵa qyzmet kórsetý shyǵyndary týraly aıtylyp otyr dep oılaımyn. Shynymen de Ulttyq qor qarajatynyń ondaı maqsattarǵa jumsalyp jatqany týraly faktiler bar», - dedi depýtat.

Al Ekonomıkalyq saıasat ınstıtýtynyń dırektory Qaıyrbek Arystanbekov áńgime Ulttyq qor aqshasyna satyp alynǵan qundy qaǵazdar týrasynda bolyp otyr dep esepteıdi.
«Búgingi tańda Ulttyq qor qarajatynyń bir bóligi sheteldik kompanıalardyń qundy qaǵazdaryna, aksıalar men oblıgasıalarǵa, derıvatıvterge salynǵan. Onyń paıyzy tómen. Iaǵnı, Ulttyq qor aqshasyna qaı kompanıanyń aksıasyn satyp alsaq, solardy baıytyp otyrmyz deýge bolady. Prezıdent sheteldik qarjy ınstıtýttaryna qyzmet etpeýi kerek degende osyny meńzese kerek», - deıdi ekonomıs.
Sarapshynyń deregin Ulttyq banktiń resmı málimetteri de rastap tur deýge bolady. Jalpy Ulttyq qorda saqtaýly tur delinetin qarjynyń 10 mlrd AQSH dollarynan astam bóligi turaqtandyrý portfelderine salynǵan. Aktıvtiń bul túrin josparda joq shyǵyndar paıda bolǵan kezde tez sheship alyp, respýblıka búdjeti arqyly ekonomıkaǵa baǵyttaýǵa arnalǵan. Atalǵan qarajat ýaqyt synynan tolyq ótken, senimdi qundy qaǵazdarǵa ǵana salynady. Biraq, Qaıyrbek Arystanbekov aıtqandaı, syıaqy paıyzy tómen bolýy múmkin. Ulttyq bank pen Qarjy mınıstrligi bul jerde qundy qaǵazdyń ınvestısıalyq tabysynan góri senimdiligine basymdyq berip otyr deýge keledi.
Bul aktıvti qajet kezinde jyldam sheship alýǵa bolatynyn 2019 jylǵy koronavırýs pandemıasy kórsetken bolatyn. İndet kezeńindegi daǵdarysqa qarsy sharalardy qarjylandyrý úshin Ulttyq qordan 6 trln teńge bólingen edi.

Ulttyq qorǵa tıesili aqshanyń taǵy bir bóligi jınaqtaýshy portfelde saqtaýly. Onyń ózi eki arnaǵa baǵyttalǵan. Naqty aıtsaq, damyǵan jáne damýshy elderdiń baǵaly qaǵazdaryna, korporatıvtik oblıgasıalaryna, damyǵan elderde tirkelgen kompanıalardyń aksıalary men altyn portfeline salynǵan.
Ulttyq bank bıyl naýryz aıynda jarıalaǵan málimetke sensek, Ulttyq qordyń jınaqtaýshy portfeliniń 29%-i damyǵan memleketterdegi oblıgasıalarda, 21%-i damýshy elderdiń oblıgasıalarynda, 30%-i damyǵan elderdegi kompanıalardyń aksıalarynda, 10%-i korporatıvtik oblıgasıalarda, 5%-i balama quraldarda jatyr.
Damyǵan elderdegi oblıgasıalar týraly aıtsaq, Ulttyq qor aqshasynyń 62,5%-i AQSH-tyń, 12,5%-y Eýroodaqtyń, 10%-y Ulybrıtanıanyń, 5%-y Japonıanyń, 5%-y Aýstralıanyń, 5%-y Kanadanyń memlekettik baǵaly qaǵazdarynda shoǵyrlanǵan.
Al Ulttyq qor qarjysy ınvestısıalanǵan damýshy elderdiń qatarynda Latyn Amerıkasynyń, Shyǵys Eýropanyń, Azıa men Afrıkanyń aldyńǵy qatarly memlekteteri bar.
Ulttyq qor aqshasy salynǵan korporatıvtik oblıgasıalar negizinen bank sektory, aýyl sharýashylyǵy, energetıka jáne telekomýnıkasıa salasyn qamtıdy.
Sondaı-aq Ulttyq qor el ishinde saqtalatyn altyn quımalar men syrtta saqtaýly turǵan altyn quımalarda jatyr.

RELATED NEWS

ózge elder

29 shilde 2024

«Ata kórgenniń aqyly artyq» - Aqsaqaldar keńesiniń mańyzy zor

Búginde elimizdiń túkpir-túkpirinde oblystyq, aýdandyq, aýyldyq deńgeıde myńdaǵan Aqsaqaldar keńesi jumys isteýde. Osy rette Ulys tilshisi atalǵan keńestiń qazirgi jumysy men onyń atqaryp otyrǵan mindetteri men mańyzyna, qoǵamdaǵy salmaǵyna sholý jasap kórdi.

İlgeri jyldary Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Atyraý oblysynda ótken Ulttyq quryltaıda Aqsaqaldar keńesiniń jumysyn odan ári ońtaılandyrý týraly pikir aıta kele, Qazaqstan halqy assambleıasy janynan «Aqsaqaldar alqasyn» qurýdy usynǵan edi. Ondaǵy maqsat - halyq birligin nyǵaıtýǵa birlese kúsh jumyldyrý, jastardy arandatýshylyqtan saqtaý jáne olarǵa durys jol silteý. Oqyrmandarǵa túsinikti bolý úshin Prezıdenttiń qasıetti Atyraý jerinde aıtqan sózin keltire keteıik.

«Jalpy, qoǵamymyzda zań men tártiptiń ústemdigi bolýy qajet. Basqa jolmen eshqandaı jumys tabysty bolmaıdy, tek bos sóz ben jalǵan urandardyń astynda qalamyz. Árbir áleýmettik máseleni qanshalyqty kúrdeli bolsa da, ásire saıasılandyrýdyń qajeti joq. Biz bárimiz bir memleket bolyp, bir qoǵam bolyp kez kelgen túıtkildi sheshe alatynymyzǵa eshqandaı kúmán bolmaýǵa tıis. Qazaq qaı zamanda da úlkenin syılaǵan, aqsaqaldardyń ataly sózine toqtaǵan. Al, aýzy dýaly qarttarymyz árdaıym eldiń uıytqysy bolǵan. «Qarıasy bar eldiń qazynasy bar» degen sóz sodan qalǵan. Biz halqymyzdyń ıgi dástúrleri men qazirgi zamannyń talaptaryn úılestire bilgenimiz abzal. Osy oraıda, men Aqsaqaldar keńesiniń jumysyn jandandyrý kerek dep sanaımyn. Shyn máninde, el ishinde jastarǵa aqyl-keńesin aıtyp, durys jol silteıtin danagóı qarıalarymyz az emes. Aqsaqaldarymyz óskeleń urpaqty tárbıeleýge, el birligin saqtaýǵa atsalysyp, ortaq iske zor úles qosary anyq. Aqsaqaldar keńesi barlyq aımaqta birdeı belsendi emes. Sondyqtan, onyń jumysyn júıelep, jandandyrý kerek. Bálkim, keńesterdi Assambleıanyń janyna toptastyrý durys bolar edi. Olardyń bedelin kóterip, mártebesin arttyrý qajet. Budan esh utylmaımyz», - degen edi Qasym-Jomart Toqaev.

Osy jıynnan keıin Prezıdenttiń tapsyrmasyn iske asyrý barysynda birqatar shara qolǵa alyndy. Qazaqstan halqy assambleıasy málimetterine qaraǵanda, 1 jyldan asa merzim ishinde oblystyq, aýdandyq jáne aýyldyq deńgeıde myńnan asa keńes qurylǵan. Bul jumystarǵa 10 myńǵa jýyq adam qabyldanyp, 6,5 myńdaı is-shara ótkizildi. Olardyń quramyna tanymal tulǵalar, pikir kóshbasshylary, etnomádenı, ardagerler birlestikteri men basqa da qoǵamdyq uıymdardyń ókili kirdi. Byltyr qysta Aqsaqaldar keńesiniń birinshi respýblıkalyq otyrysy ótti. Atalǵan jıynda keleli máseleler, Keńestiń atqaratyn jumystary jan-jaqty talqylandy.

Qazaq halqy qaı zamannan beri úlkenin syılaǵan, aqsaqaldardyń ataly sózine toqtaǵan, úlkendi úlken, kishini kishi dep baǵalaı bilgen. Qazaqstan halqy Assambleıasy janynan qurylǵan Aqsaqaldar keńesi elimizdiń qoǵamdyq, mádenı, rýhanı jáne saıası ómirine, sonymen qatar etnosaralyq ahýaldy jaqsartýǵa jáne basqa da qoǵamdyq mańyzdy máselelerdi sheshýge belsendi qatysyp keledi. Ulttyq qundylyqtar men salt-dástúrdi saqtaý, nasıhattaý boıynsha jumystarda da Aqsaqaldar keńesiniń qosyp otyrǵan úlesi zor. Alaıda bul baǵyttaǵy jumystardy odan ári jandandyrý ýaqyt talaby ekeni daýsyz.

Aqsaqaldar keńesi qandaı uıym?

Qazir de el isinde aqsaqaldardyń úles salmaǵy basym. Táýelsizdikten soń qoǵamdyq ınstıtýttar qalyptasty. Solardyń biri – aqsaqaldar keńesi jáne bul keńes túrli deńgeıde nátıejeli jumys istep keledi. Dese de zamannyń ózgerýine, qoǵamnyń damýyna qaraı jumys júıesi de jańalanyp, jandanyp otyrýy tıis.

Aqsaqaldar keńesi Qazaqstan halqy Assambleıasy janyndaǵy konsýltatıvtik-keńesshi organ. Oblystardaǵy Keńes óńirlik Qazaqstan halqy Assambleıalary janynan, oblys aýdanynda jáne qajet bolǵan jaǵdaıda aýyldyq okrýgter men aýyldarda – tıisti ákimshilik-aýmaqtyq birlikter ákimdikteriniń janynan qurylady. Keńes quramyna jergilikti qoǵamdastyqtyń turǵyndarynan, qoǵamdyq, onyń ishinde etnomádenı birlestikterdiń, úkimettik emes uıymdardyń bedeldi ókilderi men qoǵamdyq pikir kóshbasshylary kire alady.

Oblystyq keńestiń quramyn Qazaqstan halqy Assambleıasynyń óńirlik Keńesi, aýdandar, aýyldyq okrýgter men aýyldar deńgeıinde – tıisti ákimshilik-aýmaqtyq birlikterdiń ákimdikteri bekitedi. Keńes óz qyzmetinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsıasyn, Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdaryn, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti men Úkimetiniń aktilerin, ózge de quqyqtyq aktilerdi, sondaı-aq úlgilik erejeni basshylyqqa alady. Keńes múshesi oblys, aýdan, aýyldyq okrýg nemese aýyl sheginde turaqty turatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty bola alady.

Aqsaqaldar keńesine mynadaı mindetter júktelgen: memlekettik organdarǵa, azamattyq qoǵam ınstıtýttaryna qazaqstandyq biregeılikti nyǵaıtýǵa, azamattardy qoǵamdyq kelisim men birlik qundylyqtary tóńireginde shoǵyrlandyrýǵa járdemdesý; azamattar, memlekettik jáne qoǵamdyq ınstıtýttar arasyndaǵy syndarly komýnıkasıalar men ózara is-qımyldy nyǵaıtý; qoǵamdyq kelisim men birlikti qamtamasyz etý máseleleri boıynsha memleket pen qoǵamnyń «keri baılanys» tetikterin uıymdastyrý; jastar arasynda patrıotızm ıdeıalaryn ilgeriletý jáne patrıottyq tárbıe berý; memlekettik organdarǵa áleýmettik jáne turmystyq janjaldardy profılaktıkalaýǵa, olardy sheshýge, sondaı-aq olardy janjaldan keıingi retteýge járdemdesý; etnomedıasıany júzege asyrýǵa, qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtý máseleleri jónindegi dıalogty uıymdastyrýǵa járdemdesý jáne tikeleı qatysý; jastar arasynda tálimgerlik praktıkasyn engizý jáne jetildirý, qoǵamdy shoǵyrlandyrý isinde jastar uıymdarymen ózara is-qımyl jasaý; halyq arasynda qoǵamdyq kelisimdi qamtamasyz etý máselelerinde bilim men tájirıbeni berý.

«Alpysqa kelgennen aqyl sura»

Qazaq halqynyń pálsapasy tereń. Qazaqtardyń kúndelikti tynys-tirshiliginiń barlyǵy derlik ulaǵattylyqqa, sabaqtastyqqa, tálim men tárıege negizdelgen. Dala halqynyń dana túsinikteri áıelden qalyptasqan. Osy rette qarıa, qart, aqsaqaldarǵa qatysty myna ábsanany keltire ketkendi jón sanaımyz.

«Bir kúni han jasy 60-tan asqan qarıalardy kútip-baǵýǵa ketetin qarjyny únemdeý maqsatynda olardy óltirýge jarlyq shyǵarady. Ákesin óltirýge qımaǵan balasyn kórip, shal myrs etip «Dál jıyrma jyl buryn dál osy jerde men de ákemdi óltirip edim. Basyma keldi dep kúledi. Muny estigen jigit ákesin sandyqqa salyp, baǵady. Bir kúni joryqqa attanar kezde sandyqtaǵy ákesin birge alyp júrýine týra keledi. Jolda sharshaǵan jaýyngerler bir darıanyń jaǵasyna kelip toqtady. Sonda móldir sý astynda jatqan gaýhar tasqa hannyń kózi túsedi. Ony alyp shyǵý úshin tereń darıanyń túbine súńgigen sarbazdardyń birde bir qaıtpaıdy. Sonda ákesi syrtta ne bolyp jatqanyn suraıdy. Balasy bolǵan jaıdy, óziniń kezegi de kelip qalǵanyn aıtady. Sonda ákesi darıanyń jaǵasynda aǵash bar ma deıdi? Balasy «ıá» deıdi. Sonda shal balasyna: «Darıanyń túbinen emes, aǵashtyń basyndaǵy qustyń uıasynan gaýhar tasty tabasyń» deıdi. Balasy dál solaı istep, gaýhar tasty ákep beredi. Han jigitten gaýhar tastyń aǵash basyndaǵy uıada jatqanyn qaıdan bilgenin, nege erte aıtpaǵanyn suraıdy. Jigit amalsyz sandyqqa tyǵyp baǵyp júrgen jasy alpystan asqan ákesiniń keńesimen tapqannyn aıtady. Han rıza bolyp, qarıalardy óltirý týraly jarlyqtyń kúshi joıylǵanyn jarıalaıdy. Sodan beri halyq arasynda «alpysqa kelgennen aqyl sura» degen naqyl sóz qalǵan. Osy aıtylǵan ápsanaǵa súıene otyryp Aqsaqaldar keńesiniń qazirgi almaǵaıyp, turaqsyz zamanda atqaratyn mindetteri men kóteretiniń júginiń salmaqty ekenin baǵamdaý qıyn emes.

Osy rette Vaınah» sheshen-ıngýsh etnomádenı ortalyǵynyń qurmetti tóraǵasy Salman Geroevte Aqsaqaldar keńesiniń mańyzy týraly ózekti pikirin bildiredi.

«Bizdiń halyq qıyn kezde beıbitshilik pen júregimizge tynyshtyqty qazaq jerinen taptyq. Bul shyndyq. Eger sheshender men ıngýshtar basqa elge tap bolǵanda, bizge mundaı múmkindikter beriler me edi dep oılaımyz. Bizdiń ómirimizdi saqtap qalǵan halyqqa alǵysymyz sheksiz. Osydan biraz jyl buryn Ingýshetıada konferensıada qazaqstandyq ıngýshtar men sheshender bas qosty. Sonda men bizge ekinshi ómir syılaǵan uly Saryarqa dalasyna alǵysymdy óleń joldarymen jetkizdim. Men qazaq halqyna alǵys aıtýdan sharshamaımyn. Qazaqstandy biriktiretin osy uıymshyldyq. Men kóp jerlerde Aqsaqaldar keńesiniń jumysynyń durys ekenin únemi aıtyp kelem. Sebebi bul óte mańyzdy uıym. Úlkendi syılaǵan, sonyń sózine toqtaǵan, aqylyn alǵan ult eshqashanda jerde qalmaıdy. Sondyqtan men Aqsaqaldar alqasy Keńesiniń jumysyn mektepterde, oqý oryndarynda oqýshylarmen, stýdenttermen kezdesýden bastaýdy usynyp júrmin. Budan bólek el ishindegi máselelerdi tereńirek zerttep, zerdeleý úshin Keńes músheleri qalalyq mekemeler ujymdarymen de kezdesip, jıyndar ótkizýi kerek», - deıdi Salman Geroev aqsaqal.

Al saıasattanýshy ǵalym Lılıa Zaınıeva QHA ınstıtýtynyń qazirgi ýaqytta asa qajettigin aıtady. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan túrli etnosqa, dinge jatatyn azamattar arasynda tatýlyq, ózara túsinistik pen dostyqty nyǵaıtýda baı tájirıbe jınaqtady. Sonyń arqasynda kez kelgen etnostyń ókili kez kelgen qala men aýylda óz ómiri men densaýlyǵy úshin esh qoryqpaı, erkin júre alady. Bul kóp elge buıyrmaǵan ıgilikti is. Budan aırylyp qalmaýǵa tıispiz deıdi ǵalym.

Jalpy qazaq halqynda «Ata kórgenniń aqyly artyq, ómir kórgenniń ónegesi artyq» degen dana sóz bar. Jas ósemin dep umtylsa, qarttyń aqyly demeý bolady. Jastar úırenemin dep qulshynsa, jaısań aqsaqaldar men qarttar úıreterin búgip qalmaıdy. Sondyqtan da qazirgi Aqsaqaldar keńesiniń jumysyn zamanǵa saı ary qaraı damyta túsý ýaqyt talaby bolyp qala beredi.

ózge elder

22 naýryz 2020

Naýryz - túrki halyqtarynyń ortaq merekesi

Naýryz – túrki halyqtary keń kólemde atap ótetin meıram. Ádette meıramdardyń dinı senimge, ultqa ortaq qundylyqtarǵa baılanysty paıda bolatyny nemese dástúrden, tabıǵat pen adamdar arasyndaǵy baılanystan bastaý alatyny belgili.

Naýryz meıramy basynda dıqanshylyqpen aınalysatyn ıran tildes Orta Azıa halyqtarynyń kún jaz mezgiline aýsqanda egis ósirý naýqany bastalǵanyn merekeleý dástúrinen shyqqan. Dástúr boıynsha buryn Naýryz meıramyn búkil aýyl-el bolyp, ásirese jastar jaǵy túgeldeı tań shapaǵatyn qarsy alýdan - tazalanǵan aryqtarǵa sý jiberýden, aǵash otyrǵyzyp, gúl egý rásimin ótkizýden bastaıtyn. Qyzyqshylyq onan ármen halyq oıyndarymen («Aıqysh-uıqysh», «Aq serek pen kók serek», «Alqa qotan», t.b.), án salyp, bı bıleýmen, aqyndar aıtysymen, «Qyzǵaldaq» merekesimen, qazaqsha kúrespen, at jarysymen jalǵasyp kete beretin de, túnge qaraı «Altybaqan» aınalasyndaǵy oıyndarmen aıaqtalatyn.

Naýryzdy Qyrǵyzstan, Qazaqstan, Ózbekstan,Túrkimenstan, Ázerbaıjan respýblıkalary jáne Reseı Federasıasy quramyndaǵy Tatarstan avtonomıalyq respýblıkasy Naýryz merekesin «ulttyq meıram» retinde jarıalaǵan. 1991 jyly Túrkıada da bul kún túrki álemine ortaq kún retinde jarıalandy. Alaıda Túrkıada bul kún – jumys kúni.

Aıta ketetin jaıt, Qazaqstanda 2001 jyly naýryz meıramy memlekettik mereke retinde jarıalansa, al 2009 jyldan bastap úsh kún qatarynan toılanyp keldi.

Ǵalymdardyń aıtýynsha, naýryzdyń túrki halyqtaryndaǵy ataýlary kóp. Túrki áleminde ǵundar zamanynan bizge kelip jetken, tabıǵat pen ulttyq oıanýdy bir maǵyna retinde usynatyn naýryz (jańa kún) merekesi myna ataýlarmen atalǵany belgili, máselen nevrýz, naýryz, novrýz, sultan-ı nevrýz, sultan-ı naýryz, naorýs, novroz, navrys, nevrýz norýs, ulystyń uly kúni, uly kún, Ergenekon, bozkýrt, chagan babý marta, jańa kún, jańa jyl, mart dokýzý, mereke, meıram, nartýkan, nartavan, Altaı kódúrgeni, kóktem merekesi, mevrıs jáne t.b.

ózge elder

08 jeltoqsan 2019

38 paralel nemese qos Koreıa

Ońtústik Koreıa men Soltústik Koreıanyń áskerı teketirespen ómir súrgenine alpys jyldaı ýaqyt ótipti. Tarıhtyń talaı jylynda eki eldiń bılik basyndaǵy basshylar men saıası toptar, túrli partıalar, sosıalısik pen kapıtalısik prınsıpterden turǵan eki qoǵam bir-birine qyrǵı-qabaqtyq tanytyp keldi. Bir prezıdent ketip, ekinshi prezıdent kelse de, ózinen buryn bılik tizginin ustaǵan saıasatkerdiń teketires saıasatyn ózgerissiz jalǵastyryp otyrý memlekettik saıası baǵyttyń eń basty baǵytyna aınalyp otyrdy.

Mine, sondyqtan bolar, koreı túbegi tek saıası ǵana emes, áskerı teketirestiń úlken alańyna aınaldy. Bir ult ekige bólindi, bir el ekige jaryldy, solaı eki rejımniń maqsat-múddesi jáne kelisýimen – soltústik pen ońtústik degen geografıalyq ataý alyp, sol ataýdyń negizinde Ońtústik pen Soltústik Koreıa dep bólip qarastyrylyp, 38 paralel degen áıgili syzyq oılap tabyldy. Sol syzyq jaı ǵana emes, koreı ultynyń qasiretine úńiletin syzyq bolyp tanyldy. Ol syzyq buzylmaıtyn da, talqandalmaıtyn da syzyq bolyp áli kele jatyr...

Eki eldiń úzdiksiz áskerı teketiresi osy syzyqtyń eki jaǵynda jatqan aǵaıyndy eki eldiń arasynda uzaq jyl boıy jalǵasyp keldi. Eki syzyqtyń arǵy jáne bergi jaǵynda meken etken qos Koreıa, áıgili «Koreı soǵysynan» keıin ara-kidik bir-birine aıbar shegip, sus kórsetip, saıası jáne ıdeologıalyq úgit-nasıhattaryn jalǵastyra berdi. Apta men aı qurǵatpaı áskerı qaqtyǵystar bolyp turdy. Biz bilmeıtin nebir qaqtyǵys pen teketirester, úshinshi dúnıejúzilik soǵysqa aınalyp kete jazdaǵan oqıǵalar osy koreı túbeginde jıi-jıi paıda bolyp, damyl tappady. Tangýn degen bir atadan taraıtyn koreıler osylaı bir-birine qarý kezenip, jaýyǵyp, ómir baqı óshtesip ótemiz dep oılap pa edi? Árıne, joq...

Búgin, qos Koreıa qandaı jaǵdaıda? Samıter jıilegenmen, qarym-qatynasy tolyq qalypqa kelmedi, eki eldiń arasynda júz paıyz turmaq, bes paıyz senim tolyqtaı ornaǵan joq. Sonaý bir jyldary álemde «qyrǵı-qabaq soǵys» jyldarynyń salqyny bul eldi de shalǵany bar. Sonyń kórnisi osy eki eldiń arasynda áli de jalǵasyn taýyp kele jatyr. «Qyrǵı-qabaq soǵysy» bitti dep bireýler aıtady. Iá, bitken shyǵar, biraq koreı túbeginde onyń sońǵy kúnderi áli de jalǵasyn taýyp jatyr desek qatelese qoımaspyz. Óıtkeni, eki el «áne-mine birigemiz, beıbitshiliktiń astynda kún keshken týysqan elmiz» dep bir-birine senimdi túrde aıta almaıdy. Úmit bar, biraq kúdik anaǵurlym basymdaý. Sebebi beıbit kelisim-shartqa resmı túrde qol qoıǵan joq. Birigý prosesi júzege aspaı, toqtap tur. Osy sózderimizdiń dáleli retinde myna bir kórinisti taldap qarasaq.

2018 jyldyń 27 sáýir kúni qos Koreıa basshylary bas qosyp, beıbitshilik týraly sóz qozǵap, alǵash ret Soltústik Koreıanyń basshysy Ońtústik Koreıanyń jerine aıaq basty. Sol sátte eki eldiń arasyndaǵy keıbir kórinister qyraǵy mamandardyń nazarynan tys qalǵan emes. Sonyń biri eki eldiń qorǵanys mınıstrleriniń eki eldiń memleket basshylaryna bergen sálemdesýleri. Osy sálemdesýlerden áskerı teketirestiń qanshalyqty qatty, uzaq jáne eshbir elde kezdespeıtindeı deńgeıde ótkenin kóre alasyz.

Ońtústik Koreıanyń baspasózderi jabyla jazǵan bir mańyzdy kórinis osy. Ol eki eldiń áskerı salasyndaǵy uzaq teketiresterdiń kesirinen qatyp qalǵan qasań oı-kózqaras pen salqyndyqty, áskerı talap pen ustanymdy ańǵarýǵa bolady.

Sáýir aıynyń 27-shi kúni «Panmýnchjomda» ótken samıtte Ońtústik Koreıanyń prezıdenti Mýn Chje In Soltústik Koreıanyń qorǵanys salasynyń jetekshilerine jaqyndap, qolyn berip, amandasty. Sol sátte oǵan Soltústik Koreıanyń áskerı shendegi joǵarǵy laýazymdy adamy bas kıiminiń shekesine qolyn taqap, jyly amandasyp, sóılesti. Mine, áskerı sana men mádenıet. Búkil álem biletin áskerı sálem berý. Alaıda Ońtústik Koreıanyń qorǵanys mınıstrine jaqyndaǵan Soltústik Koreıanyń kósemi Kım Chen Ynǵa Ońtústik Koreıanyń qorǵanys mınıstri áskerı qalyppen sálem bermedi. Iaǵnı, bas kıiminiń shekesine qolyn qoıyp, sálem berip amandaspady. Ol jáı ǵana qolyp berip amandasa saldy. Osy bir kórnis – kóp jaǵdaıdy baıandaıdy. Ońtústik Koreıanyń halyqaralyq qarym-qatynas salasynyń adamdarynyń pikirinshe, «Soltústik Koreıa áli de bizge jaý, áli de bizden dostyǵy jaraspaı otyrǵan el» dep qarastyrady. Sondaı túsinik Ońtústik Koreıanyń áskerı salasynda da qalyptasqan. Sondyqtan onyń basshysyna «áskerı tártippen sálem berý» - bul Ońtústik Koreıa áskerı salasynyń álsizdik baıqatýy dep qarastyrylýy múmkin. Sondyqtan áli de teketires bitpegendikten áskerı sala adamdary – qur jyly sóz ben jymıysqa, qol alysqa – ońaı berilýge bolmaıdy deıdi birqatar koreılik sarapshylar. Bir jaǵynan koreılik qyrsyqtyqtyń bir tamyry badyraıyp shyǵyp, kórinip qalǵandaı. Ne dese de sol burynǵy eski eki rejıimniń qaqqan synasy tereńdeý qaǵylǵanǵa uqsaı ma, alyna qoıýy eki talaı ekenin baıqatqandaı...

Jalpy halyqaralyq deńgeıde áskerı salanyń kez-kelgen adamy ózge eldiń basshyna áskerı úlgide sálem berýi úlken etıka jáne qurmet. Bul buljytpaı oryndalatyn qaǵıda. Ońtústiktiń Koreıalyq qorǵanys salasynyń basshysynyń bul áreketin bireýler sógýde, endi bireýleri salqyndyqtyń áli de azdap bar ekenin atap ótýde. Degenmen, qoǵamda «sálem bere salsa, kemshilik bolmas edi» degen pikirler jıi aıtylyp jatty. Osy áreketti bir koreı baspasózi sókse, basqa bir koreı baspasózi jaqtap shyqty. Endi bireýleri maqtap shyqty. İshinde durys degeni de boldy, burys degeni de boldy. Qaı maman qalaı dep atasa da áskerı teketires jalǵasyp turǵan azıalyq eki eldiń qorǵanys salasynda keıbir-kezde osyndaı áreketterdiń kózge kórinip turýy – koreı máselesiniń tym tamyrlanyp, tym tereńdep ketkenin baıqatady. Eki eldiń arasynda beıbit kelisimge resmı qol qoıylmaı áskerıleri bir-birimen jyly amandaspasy anyq.

Jalpy, tarıhqa úńilsek, Soltústik Koreıaǵa barǵan Ońtústik Koreıanyń alǵashqy eki prezıdenti Kım De Chjýn men No Mý Henǵa da áskerı shendi adamdar sálem bergen. Alǵashqysy 2000 jyly, al ekinshisi 2007 jyly memlekettik saparmen bardy. Sol kezde de Ońtústik Koreıanyń áskerı joǵarǵy shendi adamdary Soltústik Koreıanyń kósemine ádettegideı áskerı tártippen sálem bermedi. Mine, osyndaı tarıhı dálel men dáıekter eki el arasyndaǵy áskerı teketirestiń tamyry tym tereń tartyp ketkenin ańǵartady.

Kelesi bir qyzyqty kórinis — Amerıkanyń prezıdenti Donald Trampqa qatysty. Sıngapýr samıtinde ol Soltústik Koreıanyń áskerı sala adamdaryna áskerılershe sálem berdi. Sol sýreti Amerıkanyń basty buqaralyq aqparat quraldarynda jarıalanyp, úlken qyzyǵýshylyq týdyrdy. Tramptyń bul áreketin keleke qylyp kúlgen jáne synaǵan saıasatkerler barshylyq. Olardyń ishki oılary beseneden belgili. Biri saıası saýatsyzdyq dep qarasa, biri áskerı saýatsyzdyq dep qaraýy múmkin. Biraq tentek Tramp ne jasasa da nazardan tys qalmaıdy. Álemdegi uly dervajanyń lıderi osylaı áskerı salanyń mádenıetin saqtap jatqanda, Ońtústik Koreıanyń Qorǵanys mınıstri basshysynyń álgi is-áreketi áskerı salqyndyqtyń ketpegendigin odan ári aıqyndaı túse me? Donald Tramptyń isi tektilik pe álde taıazdyq pa, ony qalaı paıymdaýǵa bolady? Kim bilsin, bir jaǵynan onyń bul áreketi Soltústik Koreıanyń áskerı adamdaryna kórsetken qurmeti bolsa, ekinshi jaǵynan Soltústik Koreıalyqtarǵa óziniń qandaı qarýly prezıdent ekenin ázildep bolsyn baıqatýy shyǵar. Qalaı bolsa da Tramptyń tosyn áreketi – Soltústik Koreıanyń áskerılerine teketiresýdi ustaný emes, til tabysýdy ustaný kerektigin ańǵartqandaı kórindi. Odan basqa Qytaı eliniń lıderi de sálemin aıap qalmady. Sondyqtan, samıterdegi áskerılerdiń jıi boı kórsetýi álemdik saıasattaǵy áskerı teketirestiń qanshalyqty oryn alǵanynan búkil álemge kórsetip keledi. Iadrolyq qarý máselesi áskerı teketirestiń eń basty ıadrosy. Sondyqtan osy bir másele halyqaralyq deńgeıde sheshimin tappaı, teketirester tatýlyqqa bastamaıdy.

Qos Koreıanyń qorǵanys salasy áli de bir-birimen qoıan-qoltyq aralasa qoımady. Aqparat almasý men áskerı tájirıbe almasý múldem joq. Amerıka men Ońtústik Koreıa áskerı jattyǵý júrgize bastasa Soltústik tarapy Seýldi synap, jıi eskertý jasap, halyqaralyq uıymdarǵa da narazylyqtaryn aıtyp, resmı málimdemeler jasap keldi. 2018 jyly ondaı sátter men qulaq túrgizetin oqıǵalar sál azdaý boldy. Oǵan Amerıka men Soltústik Koreıanyń qarym-qatynasynyń qalypty arnaǵa túsýi men Seýl men Phenánnyń til tabysa bastaýy sebep boldy. 2019 jyly Kım Chen Ynnyń Seýlge saparynan keıin áskerı salada qandaı ózgerister bolady? Eki eldiń arasyndaǵy temir torlar men mınaly alqaptar tolyq tazaryp, beıbit kelisimge qol jetkizýge baılanysty jumystar júzege asa ma, sondaı nıetterin dáleldeı me, joq pa ony ýaqyt kórsetedi. Sonda ǵana biz áskerı salada úlken ózgerister bastaldy jáne bul eki eldiń birigýine qatysty alǵy sharttar dep ataı alamyz.

Dastan AQASH - Shyǵystanýshy-koreıtanýshy, memlekettik jáne jergilikti basqarý salasy men halyraqaralyq qarym-qatynas mamany

Maqala «ULYS» dıdjıtal jýrnalynyń 2019 jyldyń qańtar aıyndaǵy sanynda jarıalanǵan.

Jańalyqtar

20 tamyz 2025