Álemdegi ýrbanızasıanyń negizgi trendteri

Ýrbanızasıanyń memleket úshin rólin túsinýdegi eń mańyzdy faktorlardyń alǵashqysy – onyń ekonomıkalyq ósimdi edáýir yntalandyrýynda. Ataqty áleýmettanýshy, jahandaný úrdisin zertteýshi ǵalym Saskıa Sassenniń aıtýynsha, ýrbanızasıa men JİÓ arasynda tikeleı baılanys bar. Ekinshiden, kez-kelgen memlekettegi qala halqynyń sany 5%-ǵa artqan saıyn jan basyna shaqqandaǵy ekonomıkalyq belsendiliktiń ósimi 10%-ǵa ósip otyrady. Sonymen qatar, bolashaqta álem ekonomıkalary emes, iri qalalar arasyndaǵy básekelestik arta túsedi dep josparlanýda. Úshinshi faktordy aıtatyn bolsaq, damyǵan elderde halyqtyń tórtten úsh bóligi qalalarda turady: Ulybrıtanıadaǵy ýrbandalý kórsetkishi 83%, AQSH-ta – 82%, Fransıada – 79%, Germanıada – 75%-dy qurap otyr. Ataqty “Klımattyń jańa ekonomıkasy” atty baıandamanyń derekteri boıynsha, Tokıo qalasynyń JİÓ-i Ispanıanyń JİÓ-nen asady, dál sol sıaqty Londonnyń jalpy ishki ónimi Shvesıanykinen ozyp tur. BUU ókilderiniń aıtýynsha, 2030 jylǵa qaraı bar bolǵany 600 qalaǵa álemjiń JİÓ ósiminiń 60% tıesili bolady. Degenmen, bundaǵy negizi qozǵaýshy kúshter damýshy elderdiń qalalaryna, qalalyq aglomerasıalary quraıtyn bolady (Qytaı, Afrıka, Azıa).

Qazaqstandaǵy ýrbanızasıa úrdisi

Bıylǵy joldaýda Qazaqstannyń 2030 jylǵa deıingi aýmaqtyq-keńistiktik damýynyń boljamdy sqemasyn ázirleý  tapsyryldy. Bul elimizdegi ýrbanızasıanyń jańa kartasyna aınalatyny anyq. Astana men Almatynyń qataryna Shymkenttiń qosylýy, ishki mıgrasıany retteýge qatysty áreketter – ýrbanızasıaǵa qatysty tyń ustanymnyń qalyptasqanyn kórsetedi. Biraq, bul baǵytta birneshe kedergiler bar. Olar: elimizdegi iri qalalardyń ınfraqurylymy kásiporyndar men turǵyndar sanynyń jedel ósip kele jatqan qarqynyna ilese almaýy men halyqtyń qajettilikterine saı kelmeýi hám bolashaǵy joq aýyldar sanynyń kóbeıýi. Osy oraıda «ýrbanızasıa qazirgi jaǵdaıda nesimen mańyzdy?» degen zańdy suraq týyndaıdy. Bul prosestiń halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýda qanshalyqty mańyzdylyǵy bar?

Ýrbanızasıaǵa qatysty baǵdarlamalar men áreketter

Jalpy elimizde ýrbanızasıaǵa qatysty bastamalar buryn da kóterilgen. Atap aıtar bolsaq, Prezıdenttiń 2014 jylǵy «Qazaqstan – 2050» Strategıasynda Qazaqstandaǵy qala halqyn 70%-ǵa jetkizý maqsaty alǵa qoıylǵan. Odan bólek, Qazaqstan Respýblıkasynyń 2025 jylǵa deıingi damýynyń Strategıalyq josparynda belgilengen jeti reformanyń birinde “Qýatty aımaqtar men ýrbanızasıa” atty arnaıy jospar bar. Osy reformada kórsetilgendeı, eldegi ýrbanızasıanyń qarqyny men qalalardy damytý eldiń tutastaı damýy men áleýmettik-ekonomıkalyq ósimniń mańyzdy faktorlary bolyp tabylady.

“Qýatty aımaqtar men ýrbanızasıa”– bul ár aımaqtyń ekonomıkalyq turǵyda ózdiginen damýyn yntalandyrý jáne turǵylyqty jerine qaramastan ómir sapasynyń teńdigin qamtamasyz etýdiń alǵysharty. Bul saladaǵy reformalar áleýmettik-ekonomıkalyq aıyrmashylyqtardy jáne aımaqtar arasyndaǵy dısbalansty azaıtý maqsatynda tek iri qalalardy qamtyp qana qoımaı, monoqala statýsyn ıelengen eldi mekenderge de qatysty bolady.

Eldegi ýrbanızasıanyń negizgi problemalary

Joǵaryda atalǵan sharalarǵa qaramastan, eldegi ýrbanızasıa naýqany tıisti nátıjelerdi bere almaı keledi.  Qazaqstandaǵy ýrbandalý áli tómen deńgeıde qalýda: 2014 jyly álemdik ýrbanızasıa kórsetkishi boıynsha Qazaqstan 228 eldiń ishinde 140-pozısıaǵa jaıǵasty.

Qazaqstannyń kontekstine keletin bolsaq, Astana men Almaty elimizdegi jalpy ishki ónimniń 30 paıyzdan astamyn qamtamasyz etip, donor, ıaǵnı búdjetke aqsha quıatyn qalalar bolyp otyr. Bul tizimge bıyl respýblıkalyq mańyzy bar qala statýsyn alǵan Shymkent te qosylýy ábden yqtımal. Ózge álem elderindegideı, bizde de aýyl men qala halqynyń arasyndaǵy ómir sapasy jáne tabys deńgeıindegi aıyrmashylyqtar aıqyn baıqalady. Bul aıyrmashylyqtyń áli de ulǵaıý yqtımaldyǵy bar: aýyldaǵy eńbek ónimdiliginiń tómen bolýy, aýyl sharýashylyǵyndaǵy ınfraqurylymnyń jetik damymaýy, aýyldaǵy óndirýshiler úshin oblys ortalyqtaryndaǵy negizgi tutyný naryǵynan alys ornalasýy jáne de klımattyq jaǵdaılar sebep bolýda. Osy oraıda, Qazaqstan úshin halyqty qalalarǵa kóshýin yntalandyrý men qalalardy damytý ózektiligi týyndap otyr.

Qazirgi kezde Qazaqstan halqynyń 57 prosenti qalada shoǵyrlanǵan. Elimizdiń JİÓ-niń 95 prosentin qala óndiretin bolsa, nebári 5%-y aýylǵa tıesili. Bul – elimiz úshin aýqymdy ýrbanızasıanyń qajettiligin kórsetetin taǵy bir kórsetkish. Mıllıon turǵyny bar jáne odan asyp ketetin úsh qala qarqyndy “resıpıentke”, ıaǵnı qabyldaýshyǵa aınalýda: sońǵy derekter boıynsha Almatyda halyq sany 1 900 000-ǵa jýyqtasa, Astanada 1 047 000 adam, Shymkentte 1 005 000 turǵyn turady.

Eldegi sońǵy 10 jyl ishindegi ýrbanızasıany taldaıtyn bolsaq, qala men aýyl halqynyń úlesi jalpylama jáne óńirlik deńgeıdi ózgeristerge ushyrady. 2009 jylǵa qaraǵanda qala halqynyń sany 4,4 prosentke artty. Óńirlerdiń kórsetkishimen alatyn bolsaq, ýrbanızasıa elimizdiń kóptegen oblysynda júrdi, tek biraz bóliginde ǵana qala halqynyń azaıýy baıqalady.

Elimizdiń keı aımaqtary ýrbandalýy boıynsha respýblıkalyq orta kórsetkishten tómen nátıjelerdi kórsetýde.  2018 jyldyń 1-shildesindegi derekke súıensek, eń az ýrbandalǵan óńir – jaqynda qurylǵan Túrkistan oblysy (qala halqynyń sany 19,5%.-dy quraıdy). Sondaı-aq, ýrbandalý kórsetkishi tómen óńirlerge Almaty oblysyn (qala halqynyń úlesi 22,7%), Jambyl oblysyn (39,7%) jáne Mańǵystaý oblysyn (40,5%) jatqyzýǵa bolady.  Osy oraıda, qala halqynyń ósimin qamtamasyz etý úshin Qazaqstanǵa ońtaıly jáne qolaıly ýrbanızasıa modelin ázirleýdiń mańyzy arta bermek. Joǵaryda atalǵan baǵdarlama aıasynda birqatar faktorlar eskerilýi qajet.

Qorytyndy

Ýrbanızasıa Qazaqstan úshin sózsiz adamı kapıtal men ál-aýqattyń damýyn qamtamasyz etýshi quraldardyń biri. Ýrbandalǵan ortada qalaǵa tán ózindik erekshe mádenıet qalyptasady, halyqtyń áleýetin damytýǵa barlyq jaǵdaı jasalady jáne jańa tehnologıalarǵa, jańa kásip túrlerine beıimdelý tez júredi. Sondyqtan damyǵan elderdegideı orasan zor óndiristik qýat, aqparattyq, ınovasıalyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq áleýet shoǵyrlanǵan megapolıster memlekettik baılyqtyń negizgi ósimin qamtamasyz etý Qazaqstan úshin de mańyzdy. Osy oraıda, bizdiń eldi sapaly ýrbanızasıany júrgizýge asa mán berýimiz qajet:

Birinshiden, qalalar qurylysy men eldi mekenderdi damytý barysynda azamattardyń múddesin eskerý qajet. Halyqtyń densaýlyǵyn jáne jaılylyǵyn barlyǵynan joǵary qoıý. Ol úshin barsha qala turǵyndaryna tıesili qalalyq tirkeýge turýdy jeńildetý, áleýmettik qyzmet kórsetý júıesin jetildirý qajet.

Ekinshiden, qalalar qurylymyn ońtaılandyryp, ǵylymdy damytýǵa barsha qalalyq resýrstardy jumyldyrý. İri eldi mekenderdegi qurylysqa arnalǵan jáne aýyl sharýashylyǵy maqsatyna paıdalanylatyn jerlerdi qatań baqylaýǵa alý qajettiligi de bar.

Bastysy, Prezıdent júktegen mindetti júzege asyrýdaǵy mańyzdy máselelerdiń biri jalǵan ýrbanızasıaǵa, ıaǵnı tek qalalyq terıtorıalardy úlken kólemde keńeıtip, ony bos qaldyrýǵa jol bermeý. Úkimet tarapynan aglomerasıalar qurýda tolyqtaı baqylaýdyń bolýy qajet.

Isataı MINÝAROV, sosıolog

«Qazaqstannyń bolashaǵy – otanshyl, bilimdi, eńbekqor azamattardyń, ıaǵnı jastardyń qolynda. Men jas urpaqtyń jasampazdyq qýatyna senemin!» – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev

2024 jyly qazaqstandyq jastarmen jumys isteýdiń basty baǵyty «Adal azamat» tujyrymdamasy boldy. Bul baǵytty Memleket basshysy Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysynda aıqyndap berdi. Tujyrymdama adaldyq, ádildik jáne eńbekqorlyq sekildi qundylyqtardy nasıhattaýǵa negizdelgen.

Memlekettik jastar saıasatynyń basym baǵyttarynyń biri – jastardy jumyspen qamtý máselesi. 2024 jyly 400 myńnan astam jas jumysqa ornalastyryldy.

Elimizdiń birneshe óńirinde oqytý jáne jumysqa ornalastyrý baǵdarlamalary júzege asty. Atap aıtsaq, Astanada – «Jol Tap» (3,9 myń adam oqýdan ótti), Almaty, Aqtóbe jáne Qaraǵandy oblystarynda – «Jumys Tap» (10 myń adam jumyspen qamtyldy) baǵdarlamalary. Sondaı-aq Almatyda «Jobfair365» platformasy jumys isteıdi, onyń kómegimen 2,5 myń jas maman jumysqa ornalasty.

Astanada «Jol Tap» jobasy aıasynda 19,5 myń azamat memlekettik qoldaý sharalarynyń  52 túri boıynsha keńes aldy. Olardyń ishinde 3,9 myń adam 10 túrli mamandyq boıynsha oqytyldy (tiginshi, barısta, satýshy-kassır, elektrgazben dánekerleýshi, býhgalterlik eseptiń negizderi, aıaq kıim jóndeý jáne kilt jasaý, korpýstyq jıhaz jasaý negizderi, maı jáne dóńgelek aýystyrý jónindegi avto-maman, Kaspi dúkenindegi saýda negizderi jáne t.b.)

Jastar resýrstyq ortalyqtary 2024 jyly kásiptik baǵdar berý maqsatynda 500-den astam bos jumys oryn jármeńkesin uıymdastyryp, 1 mıllıonnan astam keńes berip úlgerdi (zańgerlik, psıhologıalyq, kásiptik baǵdar, memlekettik baǵdarlamalar, volonterlik, jumyspen qamtý jáne t.b.).

NEET sanatyndaǵy jastarǵa da erekshe nazar aýdaryldy. Qazirgi ýaqytta bul sanatqa jatatyn 160 myńnan astam jas bar. Olar – bilimi men jumysy joq qazaqstandyq jastar. NEET jastarynyń bastamalaryn qoldaý maqsatynda QR Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi «Zhas project» aıasynda 280 grant bóldi (ár granttyń mólsheri – 1 mıllıon teńge).

Sonymen qatar 20 jyldan astam ýaqyt boıy eldiń ár óńirinde jastardy maýsymdyq jumyspen qamtýǵa baǵyttalǵan «Jasyl el» jobasy júzege asyp keledi. Sońǵy 3 jylda 100 myńnan astam jas qamtylsa, onyń 30 myńnan astamy – aýyl jastary.

Memleket jastarǵa turǵyn úı máselesin sheshý boıynsha júıeli qoldaý kórsetip keledi. 2017 jyldan bastap, memlekettik baǵdarlamalar aıasynda 7 200-den astam jas qazaqstandyq baspanaǵa ıe boldy.

Búginde «Otbasy bank» jáne oblys ákimdikterimen birlesip, eldiń 16 óńirinde jumys isteıtin jastarǵa arnalǵan arnaıy ıpotekalyq baǵdarlamalar da iske qosyldy. Sharttaryn atap aıtatyn bolsaq, 10% bastapqy jarna tólenip, paıyzdyq mólsherlemesi 5%-dan bastalady, 19 jylǵa deıin nesıe beriledi.

Baǵdarlamaǵa 35 jasqa deıingi kez kelgen Qazaqstan azamaty qatysa alady, biraq otbasyly bolǵan jaǵdaıda erli-zaıyptynyń bireýi ǵana  ótinish bere alady.

Sondaı-aq jastar úshin arnaıy kvotalar qarastyrylǵan respýblıkalyq turǵyn úı baǵdarlamalary da bar.  Atap aıtsaq, «Otaý» jáne «Naýryz» baǵdarlamalary. 2024 jyly osy baǵdarlamalar aıasynda 3 923 jas azamatqa jalpy somasy 103,4 mlrd teńge nesıe berildi. «Otaý» baǵdarlamasy boıynsha 1 450 jas azamat jalpy somasy 31,7 mlrd teńge kóleminde nesıe aldy.

Jastar saıasatynyń basty baǵyttarynyń biri – kadrlyq áleýetti arttyrý.«Prezıdenttik jastar kadrlyq rezervi» – Memleket basshysynyń tapsyrmasymen 2019 jyldan bastap iske asyp kele jatqan joba. Qazirgi ýaqytta 315 rezervtegi jas  memlekettik jáne kvazımemlekettik sektorda basshylyq laýazymdarǵa taǵaıyndaldy.

Jobaǵa qyzyǵýshylyq jyl saıyn artyp keledi (2019 jyly – 13 myń adam, 2021 jyly – 22 myń adam, 2023 jyly – 31 myń adam). Úsh irikteýdiń nátıjesi boıynsha 400 adam Rezervke qabyldandy (2019 jyly – 300 adam, 2021 jáne 2023 jyldary – 50 adam).

Olar saıası memlekettik laýazymdarǵa, «A» korpýsyna, sondaı-aq «B» korpýsyndaǵy basshylyq qyzmetterge taǵaıyndalý múmkindigine ıe boldy.

2024 jyly alǵash ret barlyq óńirde aımaqtyq kadrlyq rezervke irikteý ótti. Oǵan respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men oblystardyń jergilikti atqarýshy organdary qatysty. 505 adam eki jyl merzimge rezervke qabyldanyp, memlekettik organdardyń kelisimimen «B» korpýsyndaǵy ákimshilik memlekettik laýazymdarǵa konkýrssyz taǵaıyndalý múmkindigine ıe boldy.

Sonymen qatar, Májilis pen máslıhat saılaýynda jastarǵa arnalǵan arnaıy kvotalar engizildi, bul bastama organdardyń jumysyna jańa serpin berdi.

Budan bólek memleket granttar men syıaqylar arqyly jastarǵa qoldaý kórsetip keledi. 2024 jyly 90 mln. teńgege «Táýelsizdik urpaqtary» granty 30 jasqa tabystaldy. Joba alty baǵyt boıynsha grant bóldi. Atap aıtsaq, ǵylym, mádenıet, IT, medıa, bıznes, volonterlik sekildi taqyryptar qamtyldy.  «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń mólsheri 1 mln teńgege deıin ulǵaıtyldy.

Bıyl jastarǵa arnalǵan arnaıy granttyq jobalar 6 baǵyt boıynsha (lýdomanıa men nashaqorlyqtyń aldyn alý, jastardyń qarjylyq jáne quqyqtyq saýatyn arttyrý jáne t.b.) bólinedi. Jobanyń jalpy somasy shamamen – 720 mln teńge (2025-2027 j. j. kezeń úshin).

Startaptar men ınovasıalyq bastamalardy qoldaý jańa jumys oryndarynyń ashylýyna jáne ekonomıkanyń ósýink yqpal etedi.

Kásiptik baǵdar berý jáne jumysqa ornalastyrýǵa járdemdesý jastardyń jumyspen qamtylý deńgeıin arttyrady.

Jalpy, kópvektorly jastar saıasaty jastardyń qoǵamdyq ómirge belsendi aralasýyna, olardyń azamattyq jaýapkershilik deńgeıiniń artýyna yqpal etedi.

2025 jylǵy 1 qańtardan bastap memlekettik járdemaqylar men bazalyq zeınetaqy tólemderiniń barlyq túriniń mólsheri  6,5 paıyzǵa, yntymaqty zeınetaqy 8,5 paıyzǵa kóterildi, - dep habarlaıdy QR Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi.