2022 جىلدىڭ 5 ماۋسىمىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا كونستيتۋسيانىڭ 33-بابىنا 56 وزگەرىس ەنگىزۋ ۇسىنىلدى. بۇل كونستيتۋسيانىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى وزگەرۋى مۇمكىن دەگەن ءسوز ەدى.
جالپى بۇعان دەيىن اتا زاڭىمىز ءتورت رەت وزگەرتىلگەن بولاتىن. ءبىراق بۇعان دەيىنگى وزگەرىستەردىڭ ءبارى پارلامەنت شەشىمى ارقىلى قابىلدانسا، بۇل جولى حالىقتىڭ تىكەلەي داۋىس بەرۋى ارقىلى بەكىتىلدى. ساپارشىلار مۇنى بيلىك پەن بۇقارانىڭ اراسىن جاقىنداتقان قادام رەتىندە باعالاپ جاتتى.
33-باپقا ەنگىزىلگەن 56 وزگەرىستىڭ ەڭ سۇيەكتى دەگەندەرى قانداي ەدى؟
اتا زاڭنىڭ 6-بابىنىڭ 3-تارماعىنا جەردىڭ استى مەن ۇستىندەگى بايلىق حالىقتىڭ مەنشىگى ەكەنى اتتىڭ قاسقاسىنداي ەتىپ انىق جازىلدى. مەملەكەت سول حالىقتىڭ اتىنان شەشىم قابىلداۋعا حاقىلى ەكەنى دە وسى باپتا ايتىلدى. وعان دەيىن جەردىڭ استى-ۇستىندەگى بارلىق بايلىق مەملەكەت مەنشىگىندە ەدى.
ەلدىڭ باستى قۇقىقتىق قۇجاتىنداعى «ادام جانە ازامات» بولىمىندە ءولىم جازاسى تەرروريزم مەن اسا اۋىر قىلمىستار ءۇشىن ەرەكشە جازا ەكەنى تۋرالى ەكىۇشتى ۋاجدەمە بولعان ەدى. ونىڭ ورنىنا «ءولىم جازاسىنا تىيىم سالىنادى» دەگەن كەسىمدى شەشىم ەندى.
كونستيتۋسيالىق رەفەرەندۋمنىڭ تاعى ءبىر جاڭاشىلدىعى كونستيتۋسيالىق كەڭەستىڭ ورنىنا كونستيتۋسيالىق سوت ينستيتۋتىن قايتارعانىندا بولدى. سونداي-اق، ەسەپ پالاتاسىنىڭ ورنىنا جوعارى اۋديتورلىق پالاتا ورنادى. وسى وزگەرىستەر ارقىلى كونستيتۋسيالىق سوت قۇرامىنداعى 7 سۋديانىڭ تورتەۋىن پرەزيدەنت، ۇشەۋىن سەنات، ۇشەۋىن ءماجىلىس تاعايىندايتىنى ايقىندالدى.
پرەزيدەنتتىڭ سەناتورلاردى تاعايىنداۋ كۆوتاسى 15 ادامنان 10 ادامعا دەيىن ازايدى.
ال ءماجىلىستىڭ قۇرامى ىقشامدالىپ، دەپۋتاتتار سانى 107-دەن 98 ادامعا دەيىن ازايدى. ولاردىڭ 70%-ى پارتيالىق ءتىزىم ارقىلى ارالاس سايلاۋ جۇيەسى بويىنشا، 30%-ى ءبىر مانداتتى اۋماقتىق وكرۋگتەر بويىنشا وتە باستادى. داۋىس بەرۋشىلەردىڭ وسى ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا سايلانعان دەپۋتات جۇمىسىنا كوڭىلى تولماسا، مانداتتى كەرى قايتاراتىن بولدى.
رەفەرەندۋم قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان باسقارۋدىڭ سۋپەرپرەزيدەنتتىك قالىپتان «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» پرينسيپىنە ءوتتى.
سونداي-اق، پرەزيدەنتتىڭ تۋىستارىنا جوعارى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى اتقارۋعا تىيىم سالىندى.
رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرۋگە حاقىلى قازاقستاندىقتاردىڭ سانى 11 722 536 ادام ەكەنى ايتىلدى. ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى رەزەرۆ قاجەتتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ ولارعا ارناپ 11 839 761 بيۋللەتەن باسىپ شىعارۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. رەفەرەندۋم قورىتىندىسى بويىنشا باسىلعان كۆوتالاردىڭ 320 مىڭى جارامسىز دەپ تانىلدى.
ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى جاريالاعان قازاقستاندىقتاردىڭ رەفەرەندۋمعا قاتىسۋ كورسەتكىشى 68،06% بولعانىن، 77،18%-ى كونستيتۋسياعا ۇسىنىلعان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى قولداعانىن رەسمي جاريالادى.
سول كەزدەگى قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋبايەۆ كونستيتۋسيالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 16 ملرد 400 ملن تەڭگە بولىنەتىنىن ايتتى. بۇل قارجى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن، ۇكىمەت رەزەرۆىنەن الىندى.
بۇل اقشانىڭ 79 پايىزى كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ جالاقىسىن تولەۋگە، قالعان 21 پايىزى داۋىس بەرۋ ۋچاسكەلەرىن مەتاريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋگە، رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ جۇمىسىنا، باسپا ونىمدەرىن دايارلاۋعا، اقپاراتتىق سۇيەمەلدەۋگە، سونداي-اق ەل اۋماعىندا ارنايى بيلبوردتار ىلۋگە جۇمسالدى.
رەفەرەندۋمدى حالىقارالىق باقىلاۋشى رەتىندە قاعالاۋعا كەلگەن تۇركيا جوعارى سايلاۋ كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى مۋحاررەم اككاييا ءوز وتانىندا رەفەرەندۋم تەك كونستيتۋسياعا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ماقساتىمەن ءۇش رەت (1986، 2010 جانە 2017 جىلدار) وتكىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى.
ال ازيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ەۋروپالىق ينستيتۋتىندا وتكەن «كونستيتۋسيالىق وزگەرىستەر - قازاقستان - ەۋروپالىق وداق قاتىناستارىنىڭ بولاشاعى» اتتى سەميناردا ينستيتۋتاتقارۋشى ديرەكتورى لين گوەتالس بۇل رەفەرەندۋم جاڭا قازاقستان قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولعانىن ايتتى.
«بۇل قازاقستاندى ترانسفورماسيالاۋ جولىنداعى العاشقى ماڭىزدى قادام بولدى. ەندى وسى وزگەرىستەردىڭ ومىرگە قالاي ەنگىزىلگەنىن اسىعا كۇتەمىز. ءبىز قازاقستاندى دەموكراتيالاندىرۋ، بيلىكتىڭ حالىق الدىنداعى ەسەپتىلىگى، ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋعا حالىقتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ باعىتىندا بەتبۇرىستار جاساۋعا نيەتتى ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. وسى تۇرعىدان كەلگەندە قازاقستان مەن ەۋرووداق اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناس ءارى قاراي دا نىعايا تۇسەدى دەپ سەنەمىز» - دەدى ساراپشى.
رەفەرەندۋم كۇنى ەلدەگى ب ا ق بىتكەن اراعا 27 جىل سالىپ رەفەرەندۋم وتكىزۋ تاجىريبەسى قايتا جالعاسىن تاپقانىن ايتىپ جاتتى. شىنىمەن دە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلىمىزدە ەكى رەت رەفەرەندۋم وتكەن بولاتىن.
1995 جىلدىڭ 29 ساۋىرىندە 1996 جىلى وتۋگە ءتيىس بولعان پرەزيدەنت سايلاۋى شەگەرىلىپ، نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ وكىلەتى رەفەرەندۋم ارقىلى تاعى 5 جىلعا ۇزارتىلدى.
1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا تاعى ءبىر رەفەرەندۋم ءوتىپ، ەلدىڭ 1993 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋسياسى ايتارلىقتاي وزگەرىسكە ۇشىرادى. Human Rights Watch ۇيىمى كونستيتۋسيالىق سوتتىڭ قۇزىرەتىن شەكتەۋ وسى رەفەرەندۋمنان باستالعانىن جازدى.
قازاقستان تاريحىندا رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى بىرنەشە ۇسىنىستىڭ ىسكە اسپاي قالعان ساتتەرى دە بار. 2011 جىلى ءقازىر ل.ن.گۋمەليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولىپ جۇرگەن ەرلان سىدىقوۆ باستاعان توپ سول كەزدەگى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى رەفەرەندۋم وتكىزۋگە ۇسىنىس جاساپ، ونى پارلامەنت ماقۇلدادى. ءتىپتى ۇسىنىستى قولداۋشىلاردىڭ ءۇش ميلليون داۋىس جيناعانى دا ايتىلدى. ءبىراق نۇرسۇلتان نازاربايەۆ پارلامەنت ۇسىنىسىنان باس تارتتى.
ال 2016 جىل 2016 جىلدىڭ 30 ناۋرىزىندا سول كەزدەگى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ەربولات دوسايەۆ سول جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعىنا جارامدى 1،7 ملن گەكتار جەر اۋكسيون ارقىلى ساتىلا باستايتىنىن ءمالىم ەتتى. ەلدە قارسىلىقتار ۇدەپ، قوعام بەلسەندىلەرى بۇل ماسەلەنى رەفەرەندۋمعا شىعارۋدى ۇسىنعان بولاتىن. ءبىراق ەل نارازىلىعى اتالعان باستاماعا موراتوريي جاريالاۋمەن اياقتالدى.
2019 جىلدىڭ 20 ناۋرىزىندا پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن قابىلداپ العان قاسىم-جومارت توقايەۆ استانا قالاسىنىڭ اتىن نۇر-سۇلتان دەپ اۋىستىرۋدى ۇسىنىپ، بۇل ماسەلەنى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم شەشۋ ۇسىنىلدى. ءبىراق پرەزيدەنت ماسەلەنى پارلامەنت ارقىلى شەشۋدى ءجون كوردى.
2019 جىلدىڭ كۇزىندە باستاماشىل توپ ەلدەگى سايلاۋ جۇيەسىنە ءبىرمانداتتىق تەتىكتى قايتا ەنگىزىپ، ساياسي پارتيا تىركەۋدىڭ شارتتارىن جەڭىلدەتۋگە باعىتتالعان رەفەرەندۋم وتكىزۋدى ۇسىنىپ، قولداۋ تاپپادى.
