قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن (اەس) سالۋ ترەند تاقىرىپقا اينالدى. پرەزيدەنت جولداۋىندا ماسەلەنى "جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى شەشكەن دۇرىس" دەپ مالىمدەگەن بولاتىن. دەسەك تە ستراتەگيالىق ماڭىزدى نىساننىڭ سالىنۋى قوعامدا ءالى دە قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. «جاسىل» ەنەرگيانىڭ كوزى سانالاتىن ستانساعا قاتىستى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. وسى رەتتە جۋىردا مەملەكەت باسشىسى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ەلدەگى ەنەرگەتيكالىق ماسەلەنىڭ ۋشىعىپ تۇرعانىنا نازار اۋدارىپ، قازاقستان اۋماعىندا اەس سالۋ-سالماۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ءوز ۇستانىمىن اشىق ايتتى.
«قازاقستان ءۇشىن تازا اتوم ەنەرگياسىنىڭ ءمانى زور. بۇل – ەل ەكونوميكاسىنىڭ بولاشاعىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ايرىقشا ماڭىزدى ماسەلە. ءبىز تابيعي ۋران ءوندىرۋ كولەمى جاعىنان الەمدە ءبىرىنشى ورىن الامىز. يادرولىق وتىن كومپونەنتتەرىن دە ءوزىمىز وندىرەءمىز. سول سەبەپتى مەن ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا اەس سالۋ جايىنا ايرىقشا ءمان بەرەمىن. تۇپتەپ كەلگەندە، ەنەرگەتيكا قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن گەوساياسي ءمۇددە ەمەس، ناقتى قاجەتتىلىك پەن مۇمكىندىكتەر تۇرعىسىنان قاراستىرىپ، عىلىمي زەرتتەۋلەر نەگىزىندە شەشكەن ءجون»،- دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.
پرەزيدەنت قازاقستاندا اەس سالۋ جايى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى مەن ادىلەتتى قازاقستان قاعيداتتارى نەگىزىندە حالىق پىكىرىمەن ساناسىپ شەشىلەتىنىن جەتكىزدى.
«بولاشاقتا ءالى تالاي قوعامدىق تالقىلاۋ وتكىزىلەدى. ازاماتتار رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرگەن كەزدە اەس سالۋدى جاقتاعان نەمەسە قارسى بولعان ساراپشىلاردىڭ دايەكتى پىكىرلەرىن بارىنشا تارازىلاپ، وي ەلەگىنەن وتكىزىپ بارىپ شەشىم قابىلداۋعا ءتيىس. اەس سالامىز با، سالمايمىز با – مۇنى حالىق شەشەدى»، -دەدى مەملەكەت باسشىسى.
زەرتتەۋگە سۇيەنسەك، ءقازىر الەمنىڭ 31 مەملەكەتىندە 192 اتوم ەلەكتر ستانساسى جۇمىس ىستەپ تۇر. ولار دۇنيەجۇزىندەگى بارلىق ەلەكتر قۋاتىنىڭ وننان ءبىر بولىگىن وندىرەدى. ءماسەلەن، اەس-تىڭ كوپتىگى جونىنەن اقش (62) كوش باستاپ تۇر. ەكىنشى ورىنعا فرانسيا (19) جايعاسقان. العاشقى ۇشتىكتى جاپونيا (17) تۇيىندەيدى. ال، كورشى رەسەيدە 10 اتوم ەلەكتر ستانساسى جۇمىس ىستەيدى. قازاقستان الەمدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ جاتقان 27 مەملەكەتتىڭ قاتارىندا. رەسپۋبليكامىز ءقازىر العاشقى اەس سالۋعا نيەت بىلدىرگەن وڭتۇستىك كورەيا، جاپونيا، فرانسيا جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ ۇسىنىستارىن قاراپ، تەحنولوگيالارىن زەردەلەپ جاتىر.
سالا ماماندارى، ەنەرگەتيكتەر مەن عالىمدار اەس سالۋ ەلدەگى ەنەرگيا تاپشىلىعىن جويىپ، جارىقتان ەش تارىقتىرمايدى، ەكونوميكانىڭ دامۋى مەن الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى دەگەن پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.
ەرلان سارسەنبايەۆ، ق.ي.ساتبايەۆ اتىنداعى قازۇتزۋ «ەنەرگەتيكا» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، PhD دوكتورى:
2022 جىلى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ قازاقستانعا «تازا» يادرولىق ەلەكتر ەنەرگياسى قاجەت ەكەنىن ايتقان بولاتىن. ايتپەسە، ونىڭ ايتۋىنشا، اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالماي، بۇكىل ەل ەكونوميكاسىن جوعالتۋ ىقتيمالدىعى جوعارى. مۇنداي ايتىس-تارتىستاردىڭ بەكەردەن-بەكەر تۋىنداماعانىن ايتۋ كەرەك. ولار ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءجيى ۇزىلۋىمەن كۇشەيتىلدى. مىسال رەتىندە 2022 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ سوڭىندا الماتىدا جانە قازاقستاننىڭ ءبىرقاتار وبلىستارىندا ەلەكتر قۋاتىنا قاتىستى ماسەلەلەر ايتىلدى. بولاشاقتا بۇل ماسەلەلەر تەك ۋشىعا ءتۇسۋى ابدەن مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە ەل ءقازىردىڭ وزىندە ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعىن سەزىنۋدە.
اتوم ەلەكتر ستانسيالارىنىڭ قۇرىلىسىن قولداۋدىڭ سەبەپتەرىنە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشۋ (51،5%)، ەلەكتر ەنەرگياسى تاريفتەرىن تومەندەتۋ (10،6%)، جاڭا تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋ جانە بىلىممەن الماسۋ (8،7%)، «تازا» ەنەرگيانى پايدالانۋ جانە تۇرعىندارعا كەلەتىن زياندى ازايتۋ جاتادى. قورشاعان ورتانى (7،8%)، سونداي-اق قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ءيميدجىن نىعايتۋدى (6،3%) قۇرادى.
اەس قۇرىلىسىنا قارسى دالەلدەرگە اپاتتار مەن رادياسيانىڭ اعۋ ءقاۋپى (47،9%)، ەكولوگيالىق زارداپتار، ونىڭ ىشىندە بالقاش كولىنىڭ تايازدانۋى جانە باسقالارى (31،3%)، قۇرىلىس كەزىندەگى سىبايلاس جەمقورلىق ءقاۋپى (7،4%)، مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جاتادى. جانە ءتيىستى تاجىريبە (6،7%)، سونداي-اق قۇرىلىستىڭ جوعارى قۇنى جانە ەل بيۋدجەتىنە تۇسەتىن اۋىرتپالىق (5%).
زەرتتەۋ سونىمەن قاتار ەلدەگى ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى قازاقستاندىقتاردىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن وتە ماڭىزدى ماسەلە ەكەنى، ولاردىڭ كوپشىلىگى ءقازىردىڭ وزىندە ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءۇزىلۋىن باستان كەشىرىپ جاتقانىن كورسەتتى. اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قۇرىلىسىن وسى ماسەلەنىڭ شەشىمى رەتىندە قاراستىراتىنداردىڭ قولداۋىنىڭ جوعارىلىعىن وسىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى.
ءقازىر بىزدەگى تاپشىلىق 1،5 مىڭ مەگاۆاتقا جەتىپ وتىر. ەگەر بىزدە بۇگىن اتوم ەلەكتر ستانسياسى بولسا، بۇل تاپشىلىق وتەر ەدى. 1،5 مىڭ ورال قالاسى نەمەسە باتىس قازاقستان وبلىسى سياقتى بەس-التى وبلىس ورتالىعى بولسا كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا تۇتىنۋ 250-300 مەگاۆاتت - بۇل ەڭ جوعارى جۇكتەمە. سوندىقتان باتىس قازاقستان وبلىسى، قازاقستاننىڭ بەس-التى وبلىسى سياقتى وبلىستار – بۇل 1،5 مىڭ.
ارينە، اتوم ءوندىرىسى ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن قاجەتتىلىكتى بىردەن تومەندەتپەيدى، ءبىراق اتوم ەلەكتر ستانسياسى 10 جىل بۇرىن سالىنعان بولسا، ءقازىر بۇل ماسەلە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەس ەدى دەگەن سەنىمدە.
جالپى، الەمدە بەيبىت اتومداردى پايدالانۋ قارقىن الۋدا. بۇگىنگى تاڭدا يادرولىق ەنەرگەتيكا جاھاندىق ەنەرگەتيكانىڭ ەڭ ماڭىزدى قوسالقى سەكتورى بولىپ تابىلادى جانە جاھاندىق ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسۋدا. دۇنيە جۇزىندەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 10%-عا جۋىعى اتوم ەلەكتر ستانسيالارىنان كەلەدى.
ونەركاسىپ ءوندىرۋ كولەمى بويىنشا دا كومىر، گاز جانە گيدروەنەرگەتيكادان كەيىنگى ءتورتىنشى ورىندا.
ايتپاقشى، اتوم ەلەكتر ستانسيالارى وندىرەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنى باسقا ەلەكتر ستانسيالارى وندىرەتىن ەنەرگيامەن ايتارلىقتاي باسەكەلەسەدى. كومىرسۋتەكتەردى وندىرۋدە شيكىزات قۇنىنىڭ ۇلەسى شامامەن 60-70% قۇرايدى، ياعني ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعاسى كومىرسۋتەگى باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە نەمەسە كوتەرىلۋىنە تىكەلەي بايلانىستى. يادرولىق وندىرىستە ۋران قۇنىنىڭ ۇلەسى 10%-دان اسپايدى، ياعني ۋران باعاسىنىڭ اۋىتقۋى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ سوڭعى قۇنىنا ءىس جۇزىندە اسەر ەتپەيدى.
دياس رايبەك ۇلى، ق.ي.ساتبايەۆ اتىنداعى قازۇتزۋ «ەنەرگەتيكا» كافەدراسىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى، PhD دوكتورى:
قازاقستاننىڭ ءالى دە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالماۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – بۇل ەلدىڭ يادرولىق سىناقتاردىڭ راديواكتيۆتى زارداپتارىمەن بايلانىستى تەرىس تاجىريبەسى. كەڭەس زامانىندا بۇل سىناقتار پوليگونداردا، سونىڭ ىشىندە سەمەي يادرولىق پوليگونىندا، سارى-شاعاندا جانە ت.ب.
بۇل حالىق اراسىندا يادرولىق تەحنولوگياعا قاتىستى بەلگىلى ءبىر ۇرەي مەن ساقتىقتى تۋدىردى. يادرولىق سىناقتار ادام ساناسىندا تەرەڭ ءىز قالدىردى جانە يادرولىق ەنەرگيانىڭ قاۋىپسىزدىگىنە الاڭداۋشىلىق تۋعىزدى. كەيىننەن بۇل ۇرەيگە چەرنوبىل اەس-ىندەگى اپات ىقپال ەتتى. سوندىقتان ادامدار بولۋى مۇمكىن اپاتتاردان، ەكولوگيالىق جانە دەنساۋلىققا اسەر ەتۋدەن قورقادى.
قوعامدىق پىكىردى ەكسپرەسس-مونيتورينگ بيۋروسىنىڭ 2021 جىلعى زەرتتەۋىنە سايكەس، قازاقستاندىقتاردىڭ 40 پايىزى عانا ستانسيانىڭ سالىنۋىن قولداسا، 55 پايىزى قۇرىلىسقا قارسى. سونىمەن قاتار، اەس قۇرىلىسىنا قارسى بولعانداردىڭ 36 پايىزى قازاقستان مۇنداي نىساندى پايدالانۋعا دايىن ەمەس دەپ ەسەپتەيدى. بۇل ەلدىڭ اتوم ونەركاسىبىن دامىتۋداعى ءرولىن جانە الەمدەگى العاشقى ونەركاسىپتىك جىلدام نەيتروندى BN-350 رەاكتورىن پايدالانۋدىڭ 25 جىلدىق تابىستى تاجىريبەسىن ەسكەرسەك، بۇل وتە وعاش كورىنەدى. ءسىرا، مۇنداي پىكىرلەر اتوم ونەركاسىبىنىڭ جوعارى عىلىمي جانە ينفراقۇرىلىمدىق الەۋەتى تۋرالى جەتكىلىكتى اقپاراتتىڭ جوقتىعىنان تۋىندايدى.
بۇل قورقىنىشتار نەگىزسىز، ويتكەنى ءقازىر تەحنولوگيا الدەقايدا العا جىلجىدى، ال اتوم ەلەكتر ستانسيالارى بار ەلدەر بارلىق جاعدايلاردى ەسەپتەپ، ءتيىستى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
ايتا كەتۋ كەرەك، سەنىمسىز پىكىرلەرگە قاراماستان، قازاقستاندا قاجەتتى يادرولىق ينفراقۇرىلىم جاسالعان جانە بار. يادرولىق ينفراقۇرىلىم تۇسىنىگى زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك بازانى، باسقارۋ جۇيەسىن (مەملەكەتتىك ورگاندار، رەتتەۋشى، وپەراتور)، توتەنشە جاعدايلارعا دايىندىق جانە ارەكەت ەتۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن، پەرسونالدى وقىتۋ جانە ت.ب. قامتيدى.
ساراپشىلار ەلدە اتوم ەنەرگەتيكاسىنا دەگەن وڭ كوزقاراستى قالىپتاستىرۋ دا بىردەي ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ كورسەتەدى. يادرولىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا قاتىساتىن ءۇش نەگىزگى ۇيىم بار: ۇكىمەت، اتوم ەلەكتر ستانسياسىنىڭ يەسى نەمەسە وپەراتورى جانە رەتتەۋشى. ولاردىڭ ءارقايسىسى بەلگىلى ءبىر ءرول اتقارادى، مىندەتتەر باعدارلامانى ورىنداۋ بارىسىندا وزگەرەدى.
جالپى، اتوم ەلەكتر ستانسيالارىن سالۋدىڭ كەلەشەگى مەن تيىمدىلىگى تۋرالى ايتقاندا ەنەرگەتيكتەر دە، اتوم عالىمدارى دا ەڭ الدىمەن قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق تۇراقتىلىعى مەن ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى ەنەرگيا مەن جىلۋ كوزىنىڭ بولۋىن اتاپ وتەدى. جاڭا يننوۆاسيالىق يادرولىق تەحنولوگيالارعا قولجەتىمدىلىك تەك 3 جانە 3+ بۋىندى جاڭا اتوم ەلەكتر ستانسيالارىنىڭ جوسپارلى قۇرىلىسى ارقىلى دا قامتاماسىز ەتىلەدى.
سوندا قازاقستان كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرىپ، اتوم ەلەكتر ستانسياسى ورنالاسقان ايماقتىڭ ەكولوگياسى جانە تۇتاستاي العاندا ەل جاقسارادى دەپ كۇتىلەتىنى انىق. بۇل جولدا ەلدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق جانە وندىرىستىك الەۋەتىنىڭ ءوسۋى جانە ساباقتاس سالالاردى دامىتۋدىڭ مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرى قامتاماسىز ەتىلەدى.
اۆتور: ارايلىم اباي قىزى
