Ǵalamdyq jylyný jer betindegi tushshy sý tapshylyǵyn ulǵaıtyp, adamdardyń taza sýǵa qoljetimdilik qaýpin ulǵaıta túsýde. Uzaqqa barmaı-aq Qazaqstanda da tushshy sý qory azaıyp, turǵyndar aýyz sý tapshylyǵymen betpe-bet kelip jatyr. Qazirdiń ózinde elde qýańshylyq problemasy jyl saıyn órshı túsýde.
Sebebi jeriniń basym bóligi jazyq, qurǵaq Qazaqstan transshekaralyq ózen sýyna táýeldi.
SÝDYŃ DA SURAÝY BAR
Eldiń ońtústigi Aýǵanstan, Ózbekstan arqyly aǵatyn Syrdarıa sýyna, Qyrǵyzstannan aǵatyn ózen-kól sýyna qarap otyr. Sý kelmese eldiń ońtústigin qýanshylyq jaılamaq. Onyń ústine Aýǵanstandaǵy Kósh-Tepa sý qoımasy qurylysynyń qarqyndy júrýi Ortalyq Azıadaǵy sý daǵdarysyn odan ári kúsheıtip, tapshylyqty arttyrra túspek. Eldiń shyǵysy da Qytaıdan aǵatyn Ertis ózenine qarap otyr. Jyl ótken saıyn qara Ertistiń sýy taıazdanyp, ózen mańyn jaılaǵan eldi-meken turǵyndarynyń úreıin kúsheıte túsýde.
Bul másele Qazaqstannyń bolashaǵy úshin asa mańyzdy ekenin el basyndaǵylar da óte jaqsy túsinedi. QR Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev túrli halyqaralyq ekologıalyq, jahandyq jylynýdy toqtatý baǵyttarynda transshekaralyq ózen sýyn ózara tıimdi paıdalaný qajettigi týraly túrli usynystar, pikirlerdi aıtyp júr. Bul baǵytta Qazaqstanda tıisti qujattar qabyldanyp, tıisti jumystar da atqarylyp jatyr.
Atap aıtsaq, bıyl jyl basynda Májilis «Halyqaralyq sý aǵyndaryn keme júrmeıtin paıdalaný túrleriniń quqyǵy týraly konvensıany ratıfıkasıalaý týraly» Zańdy qabyldandy. Bul Konvensıany Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy 1997 jylǵy 21 mamyrda qabyldaǵan jáne ol 2014 jylǵy 17 tamyzdan bastap kúshine endi. Qazirgi kezde Konvensıaǵa 37 memleket qosylǵan. Bul qujatqa Qazaqstanmen shekaralas tek Ózbekstan ǵana qosylǵan. Sondyqtan transshekaralyq sýdy ózara tıimdi paıdalanýda túıindi máseleler jeterlik... Bizge qazirgi keregi sýdy únemdep paıdalanyp úırený jáne onyń ózimizdiń tól mádenıetimizdiń bir bóligi retinde qalyptastyrý.
SÝDY ÚNEMDEÝ - ÝAQYT TALABY
Jalpy sýdy únemdep paıdalanýdy japondyq jáne Izraıl tehnologıalary álemde ozyq bolyp sanalady. Izraıldiń egistikti tamshylatyp sýar tehnologıasy sýdy qnemdeýde kóp jaǵynan ozyq tehologıa ekenin kópshilik biledi. Al japondyqtar bolsa únemdeý boıynsha biregeı tehnologıalaryn únemi jetildirýden bir sharshaǵan emes. Máselen, japondyq Toto kompanıasy adam dýshqa túskende sý az mólsherde quıylsa da mol aqqandaı áser beretin quralyn jasap shyǵardy. Mundaı santehnıkalyq quraldy paııdalanǵan kezde sýdy 35 paıyzǵa únemdeýge múmkindik týǵan. Sonymen qatar osyndaı ádispen sý únemdeıtin zamanaýı ýnıtazdar da jasaldy. Bunymen álemniń ozyq elderi toqtap qalyp jatqan joq.
QAZAQSTANDA QALAI?
Qazaq Úkimeti jyl basynda Sý resýrstaryn basqarý júıesin damytýdyń 2024-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynyń jobasy qabyldady. Atalǵan joba aıasynda 20 jańa sý qoımasyn salý jáne 15 jumys istep turǵan sý qoımasyn rekonstrýksıalaý, sondaı-aq 14 myń shaqyrymnan astam ırrıgasıalyq kanaldar men gıdrotehnıkalyq qurylystardy jańǵyrtý kózdelip otyr. Fermerlerdi sý únemdeý tehnologıalaryn qoldanýǵa yntalandyrý úshin sýarý júıelerin qurýǵa, sondaı-aq tamshylatyp jáne jańbyrlatyp sýarý jabdyqtaryn satyp alýǵa arnalǵan shyǵyndardy sýbsıdıalaý úlesi 50%-dan 80%-ǵa deıin ulǵaıtylatyn bolady. Biz endi ǵana «sýdyń da suraýy bar» degen uly qaǵıdanyń mánin endi ǵana túsinip jatqandaımyz.
Jaqynda QR Úkimet basshysy Oljas Bektenov eldiń ońtústigine saparmen baryp, sýdy únemdeýdiń jáne sýdy tıimdi paıdalaný mádenıetin qalyptastyrýdyń asa mańyzdy ekenin shegelep aıtqandaı boldy.
«Elde sý tapshylyǵy bar. Tek bizde ǵana emes, kórshi elderde de bul jaǵdaı óte ózekti bolyp tur. Sondyqtan kórshi eldermen kelissózder júrgizilip jatyr. Eń bastysy sý únemdeýimiz kerek. Sý únemdeý mádenıetin qalyptastyrýymyz qajet. Barlyq mekeme sol jumystarǵa atsalysýy tıis», - dedi Oljas Bektenov.
Mamandardyń esebi boıynsha, bir adam táýligine shamamen 500 lıtrge deıin sý jumsaıdy eken. Bul óte kóp kórsetkish...
Sondyqtan da kúndelikti ómirde sýdy únemdeý ei joq degende mynadaı qarapaıym qaǵıdalardy ustanýymyz kerek:
- qajetsiz sýdy bosqa aǵyzbaý;
- tis jýǵan kezde kran sýyn aǵyzyp qoımaý
- ydysty jabyq rakvınada jýý;
- kir jýǵan kezde kir jýǵysh mashınany tolyq toltyrý;
- ydysty qolmen jýǵan kezde ydys jýýǵa arnalǵan quraldy paıdalaný;
- vanany sýǵa toltyryp jıi shomylmaý
Osy sıaqty qarapaıym ǵana kúndelikti daǵydylar arqyly da sýdy únemdeý mádenıetin qalyptastyrýǵa bolady.



