2022 jyldyń 5 maýsymynda ótken respýblıkalyq referendýmda Konstıtýsıanyń 33-babyna 56 ózgeris engizý usynyldy. Bul Konstıtýsıanyń úshten bir bóligi ózgerýi múmkin degen sóz edi.
Jalpy buǵan deıin Ata Zańymyz tórt ret ózgertilgen bolatyn. Biraq buǵan deıingi ózgeristerdiń bári Parlament sheshimi arqyly qabyldansa, bul joly halyqtyń tikeleı daýys berýi arqyly bekitildi. Saparshylar muny bılik pen buqaranyń arasyn jaqyndatqan qadam retinde baǵalap jatty.
33-bapqa engizilgen 56 ózgeristiń eń súıekti degenderi qandaı edi?
Ata Zańnyń 6-babynyń 3-tarmaǵyna jerdiń asty men ústindegi baılyq halyqtyń menshigi ekeni attyń qasqasyndaı etip anyq jazyldy. Memleket sol halyqtyń atynan sheshim qabyldaýǵa haqyly ekeni de osy bapta aıtyldy. Oǵan deıin jerdiń asty-ústindegi barlyq baılyq memleket menshiginde edi.
Eldiń basty quqyqtyq qujatyndaǵy «Adam jáne azamat» bóliminde ólim jazasy terorızm men asa aýyr qylmystar úshin erekshe jaza ekeni týraly ekiushty ýájdeme bolǵan edi. Onyń ornyna «ólim jazasyna tyıym salynady» degen kesimdi sheshim endi.
Konstıtýsıalyq referendýmnyń taǵy bir jańashyldyǵy Konstıtýsıalyq Keńestiń ornyna Konstıtýsıalyq sot ınstıtýtyn qaıtarǵanynda boldy. Sondaı-aq, Esep palatasynyń ornyna Joǵary aýdıtorlyq palata ornady. Osy ózgerister arqyly Konstıtýsıalyq sot quramyndaǵy 7 sýdıanyń tórteýin Prezıdent, úsheýin Senat, úsheýin Májilis taǵaıyndaıtyny aıqyndaldy.
Prezıdenttiń senatorlardy taǵaıyndaý kvotasy 15 adamnan 10 adamǵa deıin azaıdy.
Al Májilistiń quramy yqshamdalyp, depýtattar sany 107-den 98 adamǵa deıin azaıdy. Olardyń 70%-y partıalyq tizim arqyly aralas saılaý júıesi boıynsha, 30%-y bir mandatty aýmaqtyq okrýgter boıynsha óte bastady. Daýys berýshilerdiń osy majorıtarlyq júıe boıynsha saılanǵan depýtat jumysyna kóńili tolmasa, mandatty keri qaıtaratyn boldy.
Referendým qorytyndysy boıynsha Qazaqstan basqarýdyń sýperprezıdenttik qalyptan «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» prınsıpine ótti.
Sondaı-aq, prezıdenttiń týystaryna joǵary memlekettik qyzmetterdi atqarýǵa tyıym salyndy.
Referendýmda daýys berýge haqyly qazaqstandyqtardyń sany 11 722 536 adam ekeni aıtyldy. Ortalyq referendým komısıasy rezerv qajettiligin eskere otyryp olarǵa arnap 11 839 761 búleten basyp shyǵarý týraly sheshim qabyldady. Referendým qorytyndysy boıynsha basylǵan kvotalardyń 320 myńy jaramsyz dep tanyldy.
Ortalyq referendým komısıasy jarıalaǵan qazaqstandyqtardyń referendýmǵa qatysý kórsetkishi 68,06% bolǵanyn, 77,18%-y Konstıtýsıaǵa usynylǵan ózgerister men tolyqtyrýlardy qoldaǵanyn resmı jarıalady.
Sol kezdegi Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaev Konstıtýsıalyq referendým ótkizýge respýblıkalyq búdjetten 16 mlrd 400 mln teńge bólinetinin aıtty. Bul qarjy respýblıkalyq búdjetten, Úkimet rezervinen alyndy.
Bul aqshanyń 79 paıyzy komısıa músheleriniń jalaqysyn tóleýge, qalǵan 21 paıyzy daýys berý ýchaskelerin metarıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etýge, referendým komısıalarynyń jumysyna, baspa ónimderin daıarlaýǵa, aqparattyq súıemeldeýge, sondaı-aq el aýmaǵynda arnaıy bılbordtar ilýge jumsaldy.
Referendýmdy halyqaralyq baqylaýshy retinde qaǵalaýǵa kelgen Túrkıa Joǵary saılaý keńesiniń tóraǵasy Mýharrem Akkaııa óz otanynda referendým tek Konstıtýsıaǵa ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý maqsatymen úsh ret (1986, 2010 jáne 2017 jyldar) ótkizilgenin atap ótti.
Al Azıalyq zertteýlerdiń eýropalyq ınstıtýtynda ótken «Konstıtýsıalyq ózgerister - Qazaqstan - Eýropalyq Odaq qatynastarynyń bolashaǵy» atty semınarda ınstıtýtatqarýshy dırektory Lın Goetals bul referendým Jańa Qazaqstan qurý jolyndaǵy mańyzdy qadam bolǵanyn aıtty.
«Bul Qazaqstandy transformasıalaý jolyndaǵy alǵashqy mańyzdy qadam boldy. Endi osy ózgeristerdiń ómirge qalaı engizilgenin asyǵa kútemiz. Biz Qazaqstandy demokratıalandyrý, bıliktiń halyq aldyndaǵy eseptiligi, mańyzdy sheshimder qabyldaýǵa halyqtyń tikeleı aralasýyna múmkindik berý baǵytynda betburystar jasaýǵa nıetti ekenin kórip otyrmyz. Osy turǵydan kelgende Qazaqstan men Eýroodaq arasyndaǵy ózara qarym-qatynas ári qaraı da nyǵaıa túsedi dep senemiz» - dedi sarapshy.
Referendým kúni eldegi BAQ bitken araǵa 27 jyl salyp referendým ótkizý tájirıbesi qaıta jalǵasyn tapqanyn aıtyp jatty. Shynymen de táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda elimizde eki ret referendým ótken bolatyn.
1995 jyldyń 29 sáýirinde 1996 jyly ótýge tıis bolǵan prezıdent saılaýy shegerilip, Nursultan Nazarbaevtyń ókileti referendým arqyly taǵy 5 jylǵa uzartyldy.
1995 jyldyń 30 tamyzynda taǵy bir referendým ótip, eldiń 1993 jyly qabyldanǵan Konstıtýsıasy aıtarlyqtaı ózgeriske ushyrady. Human Rights Watch uıymy Konstıtýsıalyq sottyń quzyretin shekteý osy referendýmnan bastalǵanyn jazdy.
Qazaqstan tarıhynda referendým ótkizý týraly birneshe usynystyń iske aspaı qalǵan sátteri de bar. 2011 jyly qazir L.N.Gýmelev atyndaǵy Eýrazıa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory bolyp júrgen Erlan Sydyqov bastaǵan top sol kezdegi Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń ókilettigin 2020 jylǵa deıin uzartý týraly referendým ótkizýge usynys jasap, ony Parlament maquldady. Tipti usynysty qoldaýshylardyń úsh mıllıon daýys jınaǵany da aıtyldy. Biraq Nursultan Nazarbaev parlament usynysynan bas tartty.
Al 2016 jyl 2016 jyldyń 30 naýryzynda sol kezdegi Ulttyq ekonomıka mınıstri Erbolat Dosaev sol jyldyń 1 shildesinen bastap aýyl sharýashylyǵyna jaramdy 1,7 mln gektar jer aýksıon arqyly satyla bastaıtynyn málim etti. Elde qarsylyqtar údep, qoǵam belsendileri bul máseleni referendýmǵa shyǵarýdy usynǵan bolatyn. Biraq el narazylyǵy atalǵan bastamaǵa moratorıı jarıalaýmen aıaqtaldy.
2019 jyldyń 20 naýryzynda prezıdenttiń ókilettigin qabyldap alǵan Qasym-Jomart Toqaev Astana qalasynyń atyn Nur-Sultan dep aýystyrýdy usynyp, bul máseleni respýblıkalyq referendým sheshý usynyldy. Biraq Prezıdent máseleni Parlament arqyly sheshýdi jón kórdi.
2019 jyldyń kúzinde bastamashyl top eldegi saılaý júıesine birmandattyq tetikti qaıta engizip, saıası partıa tirkeýdiń sharttaryn jeńildetýge baǵyttalǵan referendým ótkizýdi usynyp, qoldaý tappady.
