Qazaqstanda Atom elektr stansasyn (AES) salý trend taqyrypqa aınaldy. Prezıdent Joldaýynda máseleni "jalpyhalyqtyq referendým arqyly sheshken durys" dep málimdegen bolatyn. Desek te strategıalyq mańyzdy nysannyń salynýy qoǵamda áli de qyzý talqylanyp jatyr. «Jasyl» energıanyń kózi sanalatyn stansaǵa qatysty buqaralyq aqparat quraldarynda ártúrli pikirler aıtylyp júr. Osy rette jýyrda Memleket basshysy «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda eldegi energetıkalyq máseleniń ýshyǵyp turǵanyna nazar aýdaryp, Qazaqstan aýmaǵynda AES salý-salmaý máselesine qatysty óz ustanymyn ashyq aıtty.
«Qazaqstan úshin taza atom energıasynyń máni zor. Bul – el ekonomıkasynyń bolashaǵyna tikeleı áser etetin aıryqsha mańyzdy másele. Biz tabıǵı ýran óndirý kólemi jaǵynan álemde birinshi oryn alamyz. Iadrolyq otyn komponentterin de ózimiz óndiremiz. Sol sebepti men elimizdiń aýmaǵynda AES salý jaıyna aıryqsha mán beremin. Túptep kelgende, energetıka qaýipsizdigi máselesin geosaıası múdde emes, naqty qajettilik pen múmkindikter turǵysynan qarastyryp, ǵylymı zertteýler negizinde sheshken jón»,- dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdent Qazaqstanda AES salý jaıy «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy men Ádiletti Qazaqstan qaǵıdattary negizinde halyq pikirimen sanasyp sheshiletinin jetkizdi.
«Bolashaqta áli talaı qoǵamdyq talqylaý ótkiziledi. Azamattar referendýmda daýys bergen kezde AES salýdy jaqtaǵan nemese qarsy bolǵan sarapshylardyń dáıekti pikirlerin barynsha tarazylap, oı eleginen ótkizip baryp sheshim qabyldaýǵa tıis. AES salamyz ba, salmaımyz ba – muny halyq sheshedi», -dedi Memleket basshysy.
Zertteýge súıensek, qazir álemniń 31 memleketinde 192 atom elektr stansasy jumys istep tur. Olar dúnıejúzindegi barlyq elektr qýatynyń onnan bir bóligin óndiredi. Máselen, AES-tiń kóptigi jóninen AQSH (62) kósh bastap tur. Ekinshi orynǵa Fransıa (19) jaıǵasqan. Alǵashqy úshtikti Japonıa (17) túıindeıdi. Al, kórshi Reseıde 10 atom elektr stansasy jumys isteıdi. Qazaqstan álemde atom energetıkasyn damytý múmkindigin qarastyryp jatqan 27 memlekettiń qatarynda. Respýblıkamyz qazir alǵashqy AES salýǵa nıet bildirgen Ońtústik Koreıa, Japonıa, Fransıa jáne Reseı memleketteriniń usynystaryn qarap, tehnologıalaryn zerdelep jatyr.
Sala mamandary, energetıkter men ǵalymdar AES salý eldegi energıa tapshylyǵyn joıyp, jaryqtan esh taryqtyrmaıdy, ekonomıkanyń damýy men áleýmettik ál-aýqatynyń artýyna yqpal etedi degen pikirlerimen bólisti.
Erlan SÁRSENBAEV, Q.I.Sátbaev atyndaǵy QazUTZÝ «Energetıka» kafedrasynyń meńgerýshisi, PhD doktory:
2022 jyly Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda sóılegen sózinde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstanǵa «taza» ıadrolyq elektr energıasy qajet ekenin aıtqan bolatyn. Áıtpese, onyń aıtýynsha, atom elektr stansasyn salmaı, búkil el ekonomıkasyn joǵaltý yqtımaldyǵy joǵary. Mundaı aıtys-tartystardyń bekerden-beker týyndamaǵanyn aıtý kerek. Olar elektr qýatynyń jıi úzilýimen kúsheıtildi. Mysal retinde 2022 jyldyń qańtar aıynyń sońynda Almatyda jáne Qazaqstannyń birqatar oblystarynda elektr qýatyna qatysty máseleler aıtyldy. Bolashaqta bul máseleler tek ýshyǵa túsýi ábden múmkin. Onyń ústine el qazirdiń ózinde elektr qýatynyń tapshylyǵyn sezinýde.
Atom elektr stansıalarynyń qurylysyn qoldaýdyń sebepterine elektr energıasynyń tapshylyǵy máselesin sheshý (51,5%), elektr energıasy tarıfterin tómendetý (10,6%), jańa tehnologıalardy ázirleý jáne bilimmen almasý (8,7%), «taza» energıany paıdalaný jáne turǵyndarǵa keletin zıandy azaıtý jatady. qorshaǵan ortany (7,8%), sondaı-aq Qazaqstannyń halyqaralyq ımıjin nyǵaıtýdy (6,3%) qurady.
AES qurylysyna qarsy dálelderge apattar men radıasıanyń aǵý qaýpi (47,9%), ekologıalyq zardaptar, onyń ishinde Balqash kóliniń taıazdanýy jáne basqalary (31,3%), qurylys kezindegi sybaılas jemqorlyq qaýpi (7,4%), mamandardyń jetispeýshiligi jatady. jáne tıisti tájirıbe (6,7%), sondaı-aq qurylystyń joǵary quny jáne el búdjetine túsetin aýyrtpalyq (5%).
Zertteý sonymen qatar eldegi elektr qýatynyń tapshylyǵy qazaqstandyqtardyń kópshiligi úshin óte mańyzdy másele ekeni, olardyń kópshiligi qazirdiń ózinde elektr qýatynyń úzilýin bastan keshirip jatqanyn kórsetti. Atom elektr stansalarynyń qurylysyn osy máseleniń sheshimi retinde qarastyratyndardyń qoldaýynyń joǵarylyǵyn osymen túsindirýge bolady.
Qazir bizdegi tapshylyq 1,5 myń megavatqa jetip otyr. Eger bizde búgin atom elektr stansıasy bolsa, bul tapshylyq óter edi. 1,5 myń Oral qalasy nemese Batys Qazaqstan oblysy sıaqty bes-alty oblys ortalyǵy bolsa kerek. Qazirgi ýaqytta tutyný 250-300 megavatt - bul eń joǵary júkteme. Sondyqtan Batys Qazaqstan oblysy, Qazaqstannyń bes-alty oblysy sıaqty oblystar – bul 1,5 myń.
Árıne, atom óndirisi elektr energıasyna degen qajettilikti birden tómendetpeıdi, biraq atom elektr stansıasy 10 jyl buryn salynǵan bolsa, qazir bul másele kún tártibinen túspes edi degen senimde.
Jalpy, álemde beıbit atomdardy paıdalaný qarqyn alýda. Búgingi tańda ıadrolyq energetıka jahandyq energetıkanyń eń mańyzdy qosalqy sektory bolyp tabylady jáne jahandyq elektr energıasyn óndirýge eleýli úles qosýda. Dúnıe júzindegi elektr energıasynyń 10%-ǵa jýyǵy atom elektr stansıalarynan keledi.
Ónerkásip óndirý kólemi boıynsha da kómir, gaz jáne gıdroenergetıkadan keıingi tórtinshi orynda.
Aıtpaqshy, atom elektr stansıalary óndiretin elektr energıasynyń quny basqa elektr stansıalary óndiretin energıamen aıtarlyqtaı básekelesedi. Kómirsýtekterdi óndirýde shıkizat qunynyń úlesi shamamen 60-70% quraıdy, ıaǵnı elektr energıasynyń baǵasy kómirsýtegi baǵasynyń tómendeýine nemese kóterilýine tikeleı baılanysty. Iadrolyq óndiriste ýran qunynyń úlesi 10%-dan aspaıdy, ıaǵnı ýran baǵasynyń aýytqýy elektr energıasynyń sońǵy qunyna is júzinde áser etpeıdi.
Dıas RAIBEKULY, Q.I.Sátbaev atyndaǵy QazUTZÝ «Energetıka» kafedrasynyń qaýymdastyrylǵan profesory, PhD doktory:
Qazaqstannyń áli de atom elektr stansasyn salmaýynyń bir sebebi – bul eldiń ıadrolyq synaqtardyń radıoaktıvti zardaptarymen baılanysty teris tájirıbesi. Keńes zamanynda bul synaqtar polıgondarda, sonyń ishinde Semeı ıadrolyq polıgonynda, Sary-SHaǵanda jáne t.b.
Bul halyq arasynda ıadrolyq tehnologıaǵa qatysty belgili bir úreı men saqtyqty týdyrdy. Iadrolyq synaqtar adam sanasynda tereń iz qaldyrdy jáne ıadrolyq energıanyń qaýipsizdigine alańdaýshylyq týǵyzdy. Keıinnen bul úreıge Chernobyl AES-indegi apat yqpal etti. Sondyqtan adamdar bolýy múmkin apattardan, ekologıalyq jáne densaýlyqqa áser etýden qorqady.
Qoǵamdyq pikirdi ekspress-monıtorıng búrosynyń 2021 jylǵy zertteýine sáıkes, qazaqstandyqtardyń 40 paıyzy ǵana stansıanyń salynýyn qoldasa, 55 paıyzy qurylysqa qarsy. Sonymen qatar, AES qurylysyna qarsy bolǵandardyń 36 paıyzy Qazaqstan mundaı nysandy paıdalanýǵa daıyn emes dep esepteıdi. Bul eldiń atom ónerkásibin damytýdaǵy rólin jáne álemdegi alǵashqy ónerkásiptik jyldam neıtrondy BN-350 reaktoryn paıdalanýdyń 25 jyldyq tabysty tájirıbesin eskersek, bul óte oǵash kórinedi. Sirá, mundaı pikirler atom ónerkásibiniń joǵary ǵylymı jáne ınfraqurylymdyq áleýeti týraly jetkilikti aqparattyń joqtyǵynan týyndaıdy.
Bul qorqynyshtar negizsiz, óıtkeni qazir tehnologıa áldeqaıda alǵa jyljydy, al atom elektr stansıalary bar elder barlyq jaǵdaılardy eseptep, tıisti qorǵaýdy qamtamasyz etedi.
Aıta ketý kerek, senimsiz pikirlerge qaramastan, Qazaqstanda qajetti ıadrolyq ınfraqurylym jasalǵan jáne bar. Iadrolyq ınfraqurylym túsinigi zańnamalyq jáne normatıvtik bazany, basqarý júıesin (memlekettik organdar, retteýshi, operator), tótenshe jaǵdaılarǵa daıyndyq jáne áreket etýdiń ulttyq júıesin, personaldy oqytý jáne t.b. qamtıdy.
Sarapshylar elde atom energetıkasyna degen oń kózqarasty qalyptastyrý da birdeı mańyzdy ekenin atap kórsetedi. Iadrolyq ınfraqurylymdy damytýǵa qatysatyn úsh negizgi uıym bar: Úkimet, atom elektr stansıasynyń ıesi nemese operatory jáne retteýshi. Olardyń árqaısysy belgili bir ról atqarady, mindetter baǵdarlamany oryndaý barysynda ózgeredi.
Jalpy, atom elektr stansıalaryn salýdyń keleshegi men tıimdiligi týraly aıtqanda energetıkter de, atom ǵalymdary da eń aldymen Qazaqstannyń energetıkalyq turaqtylyǵy men energetıkalyq táýelsizdigin qamtamasyz etetin negizgi energıa men jylý kóziniń bolýyn atap ótedi. Jańa ınovasıalyq ıadrolyq tehnologıalarǵa qoljetimdilik tek 3 jáne 3+ býyndy jańa atom elektr stansıalarynyń josparly qurylysy arqyly da qamtamasyz etiledi.
Sonda Qazaqstan kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizý strategıasyn júzege asyryp, atom elektr stansıasy ornalasqan aımaqtyń ekologıasy jáne tutastaı alǵanda el jaqsarady dep kútiletini anyq. Bul jolda eldiń ǵylymı-tehnıkalyq jáne óndiristik áleýetiniń ósýi jáne sabaqtas salalardy damytýdyń mýltıplıkatıvti áseri qamtamasyz etiledi.
Avtor: Araılym ABAIQYZY
