Sońǵy kezde japondar syndy mektepterdiń edenin oqýshylardyń ózderine jýǵyzý máselesi biraz talqy boldy. Bir qaýym jurt eńbek pen tazalyqqa baýlý dep quptasa, kelesi tarap sol ýaqytyn oqýǵa jumsasyn deıdi. Iaǵnı kún shyǵys eliniń ozyq dúnıelerin joǵary tehnologıa men ǵylymı zertteý syndy kóshbasshy bolyp turǵan salalaryn úıreneıik deıdi. Jalpy qazirgi kezde kóptegen ata-analardyń balasyna eden jýǵyzyp qoıýǵa qarsylyǵy baıqalady. Bul daýly máselege qatysty belgili japontanýshy Batyrhan Qurmanseıt feısbýk paraqshasyna pikirin jarıalady. Bilikti mamannyń qundy kózqarasyn tómende tolyǵymen berýdi jón kórdik.
Mektepte balalarǵa shań súrtkizip, eden jýǵyzý durys pa, burys pa degen másele qoǵamda ájepteýir áńgime bolyp jatyr. Jýrnalıser men áleýmettik jelidegi belsendiler jarysa jazyp, olarǵa mınıstr jaýap berip degendeı.
Jazyp jatqandar men jaýap berip jatqandardyń arasynda Japonıada mektepti balalardyń ózderi tazalaıtyny, oqý oryndaryn ózderi jýyp-shaıatyny jaıly da aıtylyp jatyr.
Negizi, japondardyń dál osy salty jaıynda bizde ǵana emes, sońǵy jyldary álem elderiniń birazynda qyzý talqylanyp júr.
Brazılıadaǵy olımpıada men fýtbol chempıonatyndaǵy stadıondarda jergilikti jáne basqa elderden kelgen jankúıerler jan-jaǵyna qoqys shashyp, lastap ketip jatqanda japondar otyrǵan oryndaryn jylan jalaǵandaı tap-taza ǵyp tazalap ketip júrgenin kórgen tórtkúl dúnıeden jınalǵan jýrnalıser óz tilderinde sol jaıly aqparat tarata bastady.
Odan keıin Reseıde ótken fýtbol chempıonatynda Japonıa men Senegal komandalarynyń oıynynan keıin taǵy sol qoqys jınap jatqan japondarǵa álemniń nazary aýdy. Tipti japondarǵa eliktep senegaldyqtar da qoqys jınap ketkeni jaıly sol kúni osy ózimiz de jazyp jattyq.
Jazyp jatqandardyń kóbisi "Japondar taza, artynda qoqys qaldyrmaıdy. Sebebi, olar ondaıǵa bala jasynan boılaryn úıretken. Japon mektepterinde oqýshylar ózderi shań súrtip, eden jýady, sondyqtan jastaıynan jan-jaǵyn taza ustaýǵa úırenedi" degenge keltiredi.
Azıadaǵy eń damyǵan elderdiń biri Sıngapýr úkimeti birneshe jyl buryn japondardyń osy saltyn ózderine engizip kórsek dep talpynys jasasa, ótken jyly Anglıanyń bir mektebi biz de sondaıdy jasap kórsek dep balalar men olardyń ata-analarymen aqyldasa bastapty. Biraz jyl buryn sol kezde aty shýlap turǵan "Al-Djazıra" agenttigi japondardyń osysy jaıly arnaıy reportaj jasaǵan edi. Ony kórgen arab balalar japon balalarǵa eliktep mektepterin ózderi tazalaı bastasa, arǵy jaqtaǵy AQSH-taǵy eń áıgili saıasatkerlerdiń biri, kezinde kongrestiń ókilder palatasynyń tóraǵasy bolǵan Nút Gıngrıch "Amerıkaǵa keregi japon mektebiniń úlgisi" dep ún qatty.
Biraq, japonnyń bunysy kóp elde iske aspaı qalyp jatyr. Másele damyǵan el, damymaǵan el degende emes. Nemese azıat, azıat emes, aq, qara degende de emes sıaqty.
Tipti japondardiki durys, burys degende de emes. Meniń oıymsha, bul durys ta emes, burys ta emes. Joǵaryda "salt" degen sózdi beker aıtyp otyrǵam joq. Bul da bir salt. Qanǵa singen ádet. Al árbir salttyń, árbir ádettiń jaqsy jaǵy men jaman jaǵy bar, jańasy men kónesi bar.
Japon jurtynyń salt-dástúri men mádenıetinde "DO" degen qasıetti uǵym bar. Ózimizge belgili "Dzúdo", "KenDo", "AıkıDo" sıaqty taǵy basqa jekpe-jek óner túrleriniń jalpy ataýy "BýDo" bolsa, ataqty samýraılar kodeksi "BýsıDo" dep atalady. Japondar bul jekpe-jek óneriniń eshbireýine jáı sport retinde qaramaǵan. Dodjó nemese tatamı, ıaǵnı rıngke jarysqa shyqqannan keıin bireýdi jyǵyp, jeńiske jetý maqsat bolǵanymen, áý basta bulardyń bári eń aldymen adamnyń tánin túzep, janyn jóndeıtin, rýhanı azyq alyp, oı men boıdy tazartýǵa arnalǵan ǵuryp retinde dúnıege kelgen.
Bul jerde dál osy "tazarý" degen sózdi basym uǵym dep uqqan jón. Jan-jaǵyń las bop jatsa tániń qalaı tazarsyn, janyń qalaı jarqyrasyn. Árkez jattyǵýdy bastamas buryn árbiri jáne bári birigip eń aldymen sol jattyǵý jasaıtyn jeriniń jan-jaǵyn tazalaýdan bastaıtyny sondyqtan. Jekpe-jek óneriniń osy túrlerimen aınalysyp júrgender sózimdi rastar, olardyń bári de myqty dzúdoıst, karatıst bolar aldynda, joq, myqty bolý úshin jattyǵýlaryn bastar aldynda júz ret shań súrtip, myń ret eden jýǵan, áli de jýyp júr.
"DO" saltynyń "SaDo" (shaı quıý óneri) nemese "KaDo" (gúl óneri "Ikebana") sıaqty "jumsaq" túrleri de bar. Ónerdiń bul túrlerindegi rásimder de eń aldymen jan-jaǵyn tazalaýdan bastalady.
"Qolyńdaǵy shúberek shańdy ózine jutyp alý arqyly jan-jaǵyn tazartady, al jan-jaǵyń taza bolsa shúberek te taza qalady. Sondyqtan óziń taza bolǵyń kelse, eń aldymen jan-jaǵyń taza bolý kerek".
Degenge saıatyn japon dúnıetanymynyń kúretamyry "DO" uǵymy eń aldymen tazalyqty qatań talap etedi.
Dúnıetanym demekshi, dúnıetanymǵa dinniń áseri kóp ekeni belgili.
Japonnyń bir dini Býddızm. Onyń ishinde dzen-býddızm aǵymy dál osy "DO", ásirese "BýsıDomen" úılesip, tamyrlasyp, japon jurtynyń minez-qulqynyń negizin qurady.
Al endi býddıst monahtardyń óz ǵıbadathanalarynda júrgizetin negizgi jáne basty úsh rásimge nazar aýdaryp kórsek.
Dinı termındermen aıtqanda, eń aldymen "eńbek etý" ("samý") birinshi kezekte, ekinshi kezekte "qudaıǵa tabyný" ("gongó"), al "bilim alý" ("gakýmon") sońǵy úshinshi orynda tur.
Birinshi oryndaǵy "eńbek etý" degenimizdiń negizgi maǵynasy ǵıbadathananyń jan-jaǵyn tazalap, shańyn súrtip, edenin jýý degenge saıady.
"Jan-jaǵyńdy tazalap al da, qudaıǵa tabynyp al da, sodan keıin oqıtynyńdy oqı ber". Oqyp, bilim alý úshin tazalyq birinshi orynda tursa, eńbektiń qadirin túsinbeı jatyp oqyǵanyń bilim bolyp boıyńa sińbeıdi degen sóz.
Osylaısha, japonnyń zamanaýı mektepterindegi balalardyń shań súrtip, eden jýý ádeti ulttyq mádenıet pen dinnen bastaý alyp otyr.
Din demekshi, japondardyń ulttyq dini Sınto qaǵıdattary boıynsha japon ımperatory jerdegi qudaıdyń kelbeti bolyp sanalady.
Al endi ımperator saraıynyń jan-jaǵy men aýlalaryn kim tazalaıdy dep surap kórińiz.
Úkimet emes. Úkimettik búdjette ol úshin qarajat qarastyrylmaǵan.
Imperator úıiniń jan-jaǵy men aldy-artyn, aýla-baqshalarynyń barlyǵyn halyq tazalaıdy. "Kokó-kınro-hoshı" dep atalatyn "ımperator úıinde eńbek etý" salty bar. Jyl saıyn júzdegen japon óz erkimen ımperator úıine óz eńbegin syılaý úshin volontór retinde kezekke turady. Onyń ishinde baıy da bar, baı balasy da bar, shalǵaı jatqan óńirlerden óz qarajattarymen kelip jatatyndar bar. Imperatordyń aýlasyn sypyryp bersem, baqshasynyń shóbin oryp, japyraǵyn jınap bersem degenderdiń sany kóp bolǵany sonshama, ımperator úıi olardyń sanyna shekteý qoıýǵa májbúr bolyp otyr. Jyl saıyn ımperator men onyń jubaıy ondaı eriktilerdiń aldyna shyǵyp, olardyń tazalyq jumystary men eńbekterine alǵys aıtady. Taǵy da tazalyq, taǵy da eńbek, taǵy da alǵys.
Eńbekke baýlý mańyzdy bolsa, al odan buryn, birinshi jáne eń aldymen sol eńbekti syılaýdy, ásirese bireýdiń eńbegin syılaýdy balanyń boıyna sińirý odan da mańyzdy.
Oqy, oqymasań arbakesh bolasyń, malshy bolasyń, traktorıst bolasyń, shahter bolasyń, qurylysshy bolasyń, anaý bolasyń, mynaý bolasyń dep naǵyz eńbek pen naǵyz eńbek adamdaryna til tıgizý arqyly balanyń bilimge qushtarlyǵyn kúsheıte alamyz deý durys emes. Ol - ábestik.
Baı bolsań, baıdyń balasy bolsań, bastyqtyń balasy bolsań shań súrtip, eden jýmaıtyn bolasyń degen sondaıdan shyǵady sosyn...
Dep osy áńgimeni osymen aıaqtaıyn dep jatqanda, tyńdap otyrǵan kisi "sonymen japondar qusap mektepte balalarǵa eden jýǵyzamyz ba, joq pa?" dep qaıta surady.
Qaıta oıymdy jetkizýge tyrystym:
Mektepte balalardyń eden jýýy, ájethana tazalaýy - bul japon halqynyń salty. Bir halyqtyń saltyn ekinshi halyq ózine kóshirip ala almaıdy. Bizdiń mektepterde de kezekpen taqta súrtý salty bar. Jaqsy salt. Sony saqtap qalaıyq odan da. Bireýge eliktegen durys emes. Odan da balalardy aldymen tazalyq pen eńbekke, eńbekti syılaýǵa úıretýimiz qajet. Eden jumaı-aq, eden jýyp júrgen apaılary men sol kisiniń eńbegin syılaýdy úırense eken balalar. Sodan bastaıyq...
PS
Tazalyqqa qumar, artynda qoqys qaldyrmaıtyn japondyq jastardyń batysqa eliktep atap ótetin «Helloýın» merekesinen keıingi qylyqtary jaıynda da aldynda jazǵan bolatynmyn. Jyndylardyń jıynynan keıin jańaǵy aıtyp otyrǵan japondardan túk qalmaı, qalalary qoqystyń kókesine tolyp qalady. Mektepte qysylyp ósken japon bala, jyn-shaıtanmen jaqyndasýǵa jasy jetkende ózi de jyndanyp shyǵa keletini de jat nársege elikteýdiń durys emes ekeniniń bir kórinisi.
Bireýge elikteı bergenshe, barymyzdy saqtap, jaqsymyzdy jalǵastyra bereıik.
